Tefekkür yolculuğumuzda; Semâvâtın o ihtişamlı yüksekliği.
Gözümüzü yukarı kaldırdığımızda gördüğümüz o parıltılı noktalar, aslında her biri dünyamızdan binlerce kat büyük olan ateş toplarıdır. Akıl, o koca kütlelerin boşlukta nasıl durduğunu düşünürken hayretinden donakalır. Risale-i Nur, yıldızları ve galaksileri; bu kâinat sarayının tezyinatı (süsleri), lambaları ve ilahi kudretin haşmetli şahitleri olarak tasvir eder.
1. Kur’an-ı Kerim’de Semâvât: Direksiz Duran Tavan
Cenab-ı Hak, o muazzam kütlelerin görünür bir direk olmaksızın nasıl durdurulduğunu nazara verir.
Ra’d Suresi 2. Ayet-i Kerime şöyledir:
> “Allah, gökleri gördüğünüz herhangi bir direk olmadan yükselten, sonra Arş’a kurulan, güneşi ve ayı buyruğu altına alandır. Bunların hepsi belli bir zamana kadar akıp gitmektedir. O, her işi (hakkıyla) düzenler, yürütür, âyetleri ayrı ayrı açıklar ki Rabbinize kavuşacağınıza kesin olarak inanasınız.” (Ra’d, 13/2)
>
2. Bilimsel Nazarla: Cazibe (Kütle Çekim) ve Hız
Modern astronomi ilmi, gök cisimlerinin bu nizamını “Kütle Çekim Kanunu” (Cazibe-i Umumiye) ve “Merkezkaç Kuvveti” ile açıklar.
* Hassas Terazi: Eğer çekim kuvveti (Cazibe) bir parça fazla olsa, yıldızlar birbirine çarpıp kıyameti koparırdı. Eğer merkezkaç kuvveti (dönme hızı) bir parça fazla olsa, hepsi uzaya savrulup dağılırdı.
* Sessiz Sürat: Dünya, saatte yaklaşık 108.000 km hızla dönerken, Güneş sistemi de bütün ailesiyle birlikte galaksi içinde saniyede 220 km hızla yol alır. Bu dehşetli hıza rağmen, ne bir gürültü duyarız ne de sarsıntı hissederiz. Sanki bir beşik gibi sükûnetle gezdiriliyoruz.
3. Risale-i Nur Nazarı: “Kayyum” İsminin Tecellisi
Risale-i Nur, fen bilimlerinin “Çekim Kuvveti” dediği kanunun arkasındaki hakikatin, Cenab-ı Hakk’ın “Kayyum” (Her şeyi varlıkta tutan) isminin bir tecellisi olduğunu isbat eder. “Kanun” dediğimiz şey, tek başına bir güç değildir; Kudretin icraatına verdiği bir isimdir.
Eğer Allah, “Kayyumiyet” tecellisini bir an çekse, o milyarlarca yıldız, tesbih taneleri gibi dağılır ve kâinat yokluğa yuvarlanır.
Bediüzzaman Said Nursi Hazretleri, Otuz İkinci Söz’de, gökyüzünü bir şehre ve yıldızları da o şehrin elektrik lambalarına benzetir. Sonra o yıldızların lisan-ı haliyle (hal diliyle) insana verdiği dersi şöyle tasvir eder:
> “yıldızlar namına bir yıldız der ki: “Ne kadar sersem, akılsız ve ahmak ve gözsüzsün ki bizim yüzümüzdeki sikke-i vahdeti ve turra-i ehadiyeti görmüyorsun, anlamıyorsun. Ve bizim nizamat-ı âliyemizi ve kavanin-i ubudiyetimizi bilmiyorsun. Bizi intizamsız zannediyorsun. Bizler öyle bir zatın sanatıyız ve hizmetkârlarıyız ki bizim denizimiz olan semavatı ve şeceremiz olan kâinatı ve mesiregâhımız olan nihayetsiz feza-yı âlemi kabza-i tasarrufunda tutan bir Vâhid-i Ehad’dir. Bizler donanma elektrik lambaları gibi onun kemal-i rububiyetini gösteren nurani şahitleriz ve saltanat-ı rububiyetini ilan eden ışıklı bürhanlarız. Her bir taifemiz onun daire-i saltanatında ulvi, süflî, dünyevî, berzahî, uhrevî menzillerde haşmet-i saltanatını gösteren ve ziya veren nurani hizmetkârlarız.
…….”Sinek kanadından tut tâ semavat kandillerine kadar, bir sinek kanadı kadar şerike yer yoktur ki parmak karıştırsın.” diye ilan ederler. ”
> (Sözler, Otuz İkinci Söz, Birinci Mevkif.)
>
5. Tefekkürün Özü: Dehşetten Ünsiyete (Dostluğa)
Normalde insan, bu sonsuz boşluk ve devasa ateş topları karşısında korkmalı ve ürkmelidir. Ancak iman gözlüğüyle bakıldığında; o yıldızlar korkunç birer canavar değil, Rahman olan Rabbimizin sarayını süsleyen munis (dost) birer lamba olur. “Rabbimin mülkü ne kadar geniştir” diyerek insan ferahlar.
Zira Kur’an-ı Kerim, yeryüzünü bir beşik, dağları birer direk, denizleri ise içinde hazinelerin saklandığı birer depo olarak tasvir eder. Bu ıslak ve derin âlemde, Rezzâk isminin (rızık veren) en parlak tecellilerini ve suyun kaldırma kuvvetinde gizli olan Rahmet hakikatini görelim.
1. Bilimsel Nazarla: Derinlerdeki Hayat ve Işık
Bilimsel araştırmalar, güneş ışığının ulaşamadığı o karanlık dip denizlerde bile hayat olduğunu isbat etmiştir. Normal şartlarda, fotosentez olmadığı için hayatın olmaması gerekirken, orada bambaşka bir nizam işler.
* Karanlıkta Işık: O zifiri karanlıkta yaşayan bazı balıklar, kendi vücutlarında kimyasal reaksiyonla ışık üretirler (Biyolüminesans). Bu, onlara o karanlıkta hem yol gösterir hem de avlarını cezbeder. Tesadüfün, hiç görmediği bir karanlığa göre “fener” icat etmesi mümkün müdür?
* Basınca Meydan Okuma: Okyanus diplerindeki muazzam basınç altında, çelikten denizaltıların bile ezildiği derinliklerde; jel kıvamındaki nazik balıklar, o basınca dayanacak bir yapıda yaratılmıştır.
* Rengarenk Sanat: Güneşin renginin solduğu derinliklerde, mercanların ve balıkların o harika renkleri ve desenleri, “Beni gören bir Nazar var, bu sanat O’nun içindir” diye lisan-ı hal ile haykırır.
2. Kur’an-ı Kerim’de Deniz: Rızık ve Süs
Cenab-ı Hak, denizi sadece bir su birikintisi olarak değil, insana hizmet eden bir hazine olarak yaratmıştır.
Nahl Suresi 14. Ayet-i Kerime şöyledir:
> “İçinden taze et (balık) yemeniz ve takacağınız bir süs (eşyası) çıkarmanız için denizi emrinize veren O’dur. Gemilerin denizde (suları) yara yara gittiklerini de görüyorsun. Bütün bunlar O’nun lütfunu aramanız ve nimetine şükretmeniz içindir.” (Nahl, 16/14)
>
3. Risale-i Nur Nazarı: Acziyet ve Rızık Dengesi
Risale-i Nur’da Bediüzzaman Hazretleri, rızkın zekâ ve kuvvetle değil, acziyet ve fakr ile geldiğini isbat etmek için balıkları ve tilkileri mukayese eder.
* Kurnaz Tilki: Zekâsına ve gücüne güvenen, rızkının peşinde koşan tilki ve maymun gibi hayvanlar, rızklarını çok zahmetle ve az bulurlar. Sık sık aç kalırlar.
* Aptal Balık: Gücü, kuvveti ve aklı olmayan, yani tam bir acziyet içinde bulunan balıklar ise; rızıkları ayaklarına kadar gelir, zahmetsizce beslenirler. Hatta o kadar bereketlidirler ki, milyonlarca yumurta ile çoğalırlar ve insana da gıda olurlar.
Bu durum gösteriyor ki; rızkı veren Kudret, aciz ve zayıf olanı daha çok himaye etmektedir.
4. Risale-i Nur’dan İktibas: Rızık Kanunu
Bediüzzaman Hazretleri, Lem’alar adlı eserinde bu hakikati, “İktisat Risalesi” bağlamında şöyle tasvir eder:
> “Hem semiz balıkların vaziyet-i kanaatkâranesi, mükemmel rızıklarına medar olması; ve tilki ve maymun gibi zeki hayvanların hırs ile rızıkları peşinde dolaşmakla beraber kâfi derecede bulmamalarından cılız ve zayıf kalmaları, yine hırs ne derece sebeb-i meşakkat ve kanaat ne derece medar-ı rahat olduğunu gösterir.
…….Hem çok âlimlerin ve ediblerin zekâvetlerinin verdiği bir hırs sebebiyle fakr-ı hale düşmeleri ve çok aptal ve iktidarsızların fıtrî, kanaatkârane vaziyetleri ile zenginleşmeleri kat’î bir surette ispat eder ki: Rızk-ı helâl, acz ve iftikara göre gelir; iktidar ve ihtiyar ile değil. Belki o rızk-ı helâl, iktidar ve ihtiyar ile makûsen mütenasiptir. Çünkü çocukların iktidar ve ihtiyarı geldikçe rızkı azalır, uzaklaşır, sakîlleşir.”
> (Lem’alar, On Dokuzuncu Lem’a, Altıncı Nükte)
>
5. Hikmet Penceresi: Kaldırma Kuvveti mi, Rahmet Eli mi?
Fen bilimleri buna “Suyun Kaldırma Kuvveti” ve “Arşimet Prensibi” der. Bu bir tesbittir, doğrudur. Ancak tefekkür ehli için o kuvvet; İlahi Rahmetin suyu istihdam etmesidir.
Eğer suyun o özelliği olmasaydı veya suyun yoğunluğu biraz daha az olsaydı; o devasa gemiler, tonlarca yükle birlikte batıp giderdi. Denizler arası ticaret, ulaşım ve Nahl suresinde geçen “suları yara yara gitme” nimeti olmazdı. Demek ki su, kendi başına bizi kaldırmıyor; onu bir beşik gibi musahhar eden (emre amade kılan) Allah’ın rahmetidir.
Bilimsel araştırmaların hayretle incelediği, Kur’an’ın “vahy-i ilahiye” mazhar olduğunu bildirdiği bu küçük mucize hem mimarisiyle, hem kimyasıyla, hem de sosyal hayatıyla tam bir harikadır.
1. Bilimsel Nazarla: Mühendislik ve Kimya Harikası
Biyoloji ve zooloji ilmi, arının o küçücük dimağında (beyninde) dönen muazzam hesaplamaları keşfettikçe hayran kalmaktadır. Bu faaliyetler, kör bir içgüdüyle değil, ancak ilahi bir sevk ile izah edilebilir:
* Altıgen Mucizesi (Geometri): Arılar, peteklerini neden kare veya daire değil de altıgen yapar? Matematiksel isbatlar gösteriyor ki; en az balmumu (malzeme) harcayarak, en fazla balı (ürünü) depolamak için kâinattaki en mükemmel şekil altıgendir. Binlerce arı, farklı noktalardan petek örmeye başlar ve ortada buluştuklarında milimetrik bir hata, bir ek yeri izi dahi olmaz.
* Dans Dili (İletişim): Bir kâşif arı, zengin bir çiçek tarlası bulduğunda kovana döner ve “sallanma dansı” yapar. Bu dansın açısı güneşe göre yönü, titreme süresi ise mesafeyi tam bir isabetle bildirir.
* Kimya Laboratuvarı: Zehirli çiçeklerden topladığı nektarı, kendi vücudundaki laboratuvarda şifalı bir gıdaya dönüştürür. Bu dönüşüm, modern kimyanın taklit edemediği bir sanattır.
2. Kur’an-ı Kerim’de Arı: “Vahy-i İlahi”
Cenab-ı Hak, diğer hayvanlara “ilham” ettiğini buyururken, arı için doğrudan “vahyetti” tabirini kullanır. Bu, arının vazifesisinin ne kadar hassas ve rabbani olduğunu gösterir.
Nahl Suresi 68-69. Ayetler şöyledir:
> “Rabbin bal arısına şöyle vahyetti: ‘Dağlardan, ağaçlardan ve insanların kurdukları çardaklardan kendine göz göz evler edin. Sonra da her türlü meyveden ye de Rabbinin sana yayılman için belirlediği yolları tut!’ Onların karınlarından renkleri çeşit çeşit bir şerbet çıkar ki onda insanlara şifa vardır. Elbette düşünen bir kavim için bunda büyük bir ibret vardır.” (Nahl, 16/68-69)
>
3. Risale-i Nur Nazarı: Küçücük Bir Fabrika
Bediüzzaman Hazretleri, arının cüssesinin küçüklüğüne inat, vazifesinin büyüklüğünü ve sanatının mükemmelliğini nazara verir. O, arıyı bir “Rabbani Makine” veya “İlahi bir Fabrika” olarak tasvir eder.
Arı, karınca gibi sadece “ben” demez, “biz” der ve ürettiği balı insanlara ikram eder. Bu hâl, onun “Rahman” isminin bir tecellisi olduğunu gösterir.
> “Evet, bal arısı fıtratça ve vazifece öyle bir mu’cize-i kudrettir ki koca Sure-i Nahl, onun ismiyle tesmiye edilmiş. Çünkü o küçücük bal makinesinin zerrecik başında, onun ehemmiyetli vazifesinin mükemmel programını yazmak ve küçücük karnında taamların en tatlısını koymak ve pişirmek ve süngücüğünde zîhayat azaları tahrip etmek ve öldürmek hâsiyetinde bulunan zehiri o uzuvcuğuna ve cismine zarar vermeden yerleştirmek; nihayet dikkat ve ilim ile ve gayet hikmet ve irade ile ve tam bir intizam ve muvazene ile olduğundan şuursuz, intizamsız, mizansız olan tabiat ve tesadüf gibi şeyler elbette müdahale edemezler ve karışamazlar.
İşte bu üç cihetle mu’cizeli bu sanat-ı İlahiyenin ve bu fiil-i Rabbanînin, bütün zemin yüzünde hadsiz arılarda, aynı hikmetle, aynı dikkatle, aynı mizanda, aynı anda, aynı tarzda zuhuru ve ihatası, bedahetle vahdeti ispat eder. .”
> (Şualar, Yedinci Şua, İkinci Bab, İkinciHakikat)
>
4. Sinek ve Arı Farkı: Müsbet ve Menfi Hareket
Tefekkürümüzde bir incelik daha var: Sinek ve arı farkı.
* Sinek, pisliğe ve yaraya konar; mikrop taşır (menfi hareket).
* Arı ise, daima temiz çiçeklere, güzel kokulara konar; şifa taşır (müsbet hareket).
Bu da insana bir derstir: Güzel gören güzel düşünür. Mü’min, arı gibi olmalı; her şeyin güzel tarafını (çiçeğini) bulmalı ve oradan bal (hakikat) süzmelidir.
5. Netice: Kanaatin Bereketi
Önceki adımda, karıncanın hırs ile ayaklar altında kaldığını görmüştük. Arı ise kanaat ettiği, başkaları için yaşadığı ve vazifesini “Allah namına” yaptığı için başlar üstünde uçar. İnsanlar ona hizmet eder, kovanını korur. İşte sır buradadır: Kim kendisi için yaşarsa küçülür, kim başkaları ve Allah rızası için yaşarsa büyür.
Evvela yerin altındaki o muazzam teşkilatçıları, “Karınca Milletini” hem bilimsel bir nazarla (akıl gözüyle) hem de hikmet nazarıyla (kalp gözüyle) inceleyelim.
1. Bilimsel Nazarla: Yeraltındaki Mühendislik ve Nizam
Modern zooloji ilmi, karıncaların hayat tarzını incelediğinde şoke edici bir “sosyal nizam” ile karşılaşır. Bu küçücik canlılar, tesadüfle açıklanamayacak kadar kompleks bir şuur eseri sergilerler.
* Mükemmel İş Bölümü: Bir karınca kolonisinde kraliçe, işçiler, askerler ve dadılar vardır. Hiçbiri “Ben neden kraliçe değilim?” diye isyan etmez. Vazifesine tam bir sadakatle, adeta bir memur disipliniyle bağlıdır.
* Kimyasal İletişim (Feromonlar): Karıncalar konuşmazlar ama “feromon” denilen kimyasallar salgılayarak muazzam bir iletişim ağı kurarlar. Bir tehlike anında saniyeler içinde bütün koloni haberdar olur. Bu, onların Sâni-i Hakîm tarafından donatılmış hassas antenleri sayesinde gerçekleşir.
* Mimari Deha: Yerin altında, ısı ve nem dengesi milimetrik ayarlanmış, atık odaları, erzak depoları ve kraliçe dairesi ayrı ayrı planlanmış devasa şehirler inşa ederler.
2. Kur’an-ı Kerim’de Karınca: “Neml Sûresi”
Cenab-ı Hak, bu küçük mahlukun ehemmiyetine binaen Kur’an-ı Kerim’de müstakil bir sureye “Neml” (Karınca) ismini vermiştir. Ayette, karıncanın bir “şuur” sahibi olduğu ve koloniyi uyardığı şöyle anlatılır ( Meali):
> “Nihayet Karınca vadisine geldikleri vakit bir karınca, ‘Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin, Süleyman ve ordusu farkına varmadan sizi ezmesinler’ dedi.” (Neml, 27/18)
>
Bu ayet, onların başıboş böcekler değil, bir topluluk (ümmet) şuuruna sahip olduklarını isbat eder.
3. Risale-i Nur Nazarı: Hırs ve Kanaat Dengesi
Bediüzzaman Said Nursi Hazretleri, karıncaları (zerreler bahsinde olduğu gibi) çok mühim bir ahlaki dersin başrolüne koyar. Karıncalar ile arıları (bir sonraki konumuz) kıyaslayarak, insana “Hırs” ve “Kanaat” dersi verir.
Bilimsel olarak karıncaların kış için ihtiyaçlarından katbekat fazlasını biriktirdikleri bilinir. Risale-i Nur, bu durumu “Hırs” olarak niteler ve neticesini şöyle tasvir eder:
“Evet, hırs, şükürsüzlük olduğu gibi, hem sebeb-i mahrumiyettir, hem vasıta-i zillettir. Hattâ, hayat-ı içtimaiyeye sahip olan mübarek karınca dahi, güya hırs vasıtasıyla ayaklar altında kalmış, ezilir. Çünkü, kanaat etmeyip, senede birkaç tane buğday kâfi gelirken, elinden gelse binler taneyi toplar. Güya mübarek arı, kanaatinden dolayı başlar üstünde uçar. Kanaat ettiğinden, balı insanlara emr-i İlâhî ile ihsan eder, yedirir.” (Mektubat.28.mektup.)
*”Evet hırs, zîhayat âleminde en geniş bir daireden tut, tâ en cüz’î bir ferde kadar sû-i tesirini gösterir. Tevekkülvari taleb-i rızık ise bilakis medar-ı rahattır ve her yerde hüsn-ü tesirini gösterir.
İşte bir nevi zîhayat ve rızka muhtaç olan meyvedar ağaçlar ve nebatlar, tevekkülvari, kanaatkârane yerlerinde durup hırs göstermediklerinden rızıkları onlara koşup geliyor. Hayvanlardan pek fazla evlat besliyorlar. Hayvanat ise hırs ile rızıkları peşinde koştukları için pek çok zahmet ve noksaniyet ile rızıklarını elde edebiliyorlar.
Hem hayvanat dairesi içinde zaaf ve acz lisan-ı haliyle tevekkül eden yavruların meşru ve mükemmel ve latîf rızıkları hazine-i rahmetten verilmesi ve hırs ile rızıklarına saldıran canavarların gayr-ı meşru ve pek çok zahmet ile kazandıkları nâhoş rızıkları gösteriyor ki: Hırs, sebeb-i mahrumiyettir; tevekkül ve kanaat ise vesile-i rahmettir.”
> (Mektubat, Yirmi İkinci Mektup, İkinci Mebhas, s. 273)
>
4. “Cumhuriyetçi” Karıncalar
Bediüzzaman Hazretleri ayrıca karıncaların sosyal yapısındaki o eşitlikçi ve yardımlaşma esaslı düzeni latif bir dille anlatır. Kendisine yemeğindeki taneleri toplayan karıncaları öldürmesi söylendiğinde şöyle cevap verir:
“”Bu karınca ve arı milletleri, cumlıuriyetçidirler. O cumhuriyetperverliklerine hürmeten, tanelerini karıncalara verirdim.”
(Tarihçe-i Hayat)
>
Buradaki “Cumhuriyetçi” tabiri; karıncaların aralarındaki paylaşımı, vazife bilincini ve bir fert gibi değil, bir şahs-ı manevi (tüzel kişilik/kolektif ruh) ile hareket etmelerini ifade eder.
5. Tefekkürün Özü
Karınca dünyasına baktığımızda şunu görüyoruz:
Allah (c.c.), “Rezzâk” ismiyle onları rızıklandırıyor, “Mülhim” (İlham eden) ismiyle onlara mühendislik öğretiyor. Fakat aynı zamanda insana bir ders veriyor: “Ey insan! Karınca gibi hırslı olup sadece dünya için biriktirme, yoksa manen ezilirsin. Çalışkan ol ama hırs gösterme.”
Tefekkür yolculuğumuzun en hayret verici ve akılları en çok zorlayan durağı, “Haşir” (öldükten sonra diriliş)
“Zerre” bahsinde gördüğümüz o baş döndürücü hareketliliğin, nihayetinde nasıl bir nizamla tekrar toplanacağını anlamak, imanın en mühim rükünlerinden biridir. İbn-i Sina gibi bir dâhinin “Akıl buna yol bulamaz, bu nakildir (sadece ayetle bilinir), akılla anlaşılmaz” dediği bu meseleyi, Risale-i Nur bir askeri ordu temsiliyle akla yaklaştırır ve “isbat” eder.
1. Kur’an-ı Kerim’de “İade” (Tekrar Yaratılış)
Cenab-ı Hak, insan aklının “Çürümüş kemikler ve dağılmış zerreler nasıl toplanır?” şeklindeki şüphesine karşı, ilk yaratılışı delil gösterir.
Rum Suresi 27. Ayet şöyledir:
> “O, başlangıçta yaratmayı yapan, sonra onu tekrarlayacak olandır. Bu O’na göre (ilk yaratmadan) daha kolaydır. Göklerde ve yerde en yüce ve eşsiz sıfatlar O’nundur. O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (Rûm, 30/27)
>
2. Risale-i Nur’un Keşfi: “Boru Sesi” ve “Askeri İntizam”
Risale-i Nur, dağılan zerrelerin toplanmasını, bir ordunun toplanmasına benzetir.
Nasıl ki bir ordu, “İstirahat!” emriyle dağılır; askerler çarşıya, pazara gider ve birbirine karışır. Fakat “Başına geç!” borusu çaldığında, her asker derhal kendi bölüğünü, taburunu bulur ve nizamla dizilir. Çünkü hepsi kayıtlıdır, nizamı bilirler.
Aynen öyle de:
* Vücut Zerreleri: İnsan vücudunun zerreleri de ölümle dağılır; toprağa, suya, havaya karışır.
* İsrafil’in Borusu (Sur): Haşir sabahında Sur borusu çaldığında, o zerreler -ki hepsi Kudretin emrine mutî birer askerdir- Sultan-ı Ezelî’nin emriyle, asli yerlerine koşarlar.
* Kalıp ve Kayıt: İnsanın ruhu ve manevi mahiyeti (Ene), o zerrelerin toplanacağı plan ve kalıp gibidir.
3. Risale-i Nur’dan İktibas: Akla Yaklaştıran Temsil
Bediüzzaman Hazretleri, Onuncu Söz’de (Haşir Risalesi) bu hakikati, akılları tatmin edecek bir vuzuhla şöyle tasvir eder:
“Hem, hiçten, yeniden bütün zîhayatın ordularını bütün cesedlerinin taburlarında kemâl-i intizamla zerrâtı emr-i -1- ile kaydedip yerleştiren ordular icâd eden Zât-ı Zülcelâl, tabur-misâl cesedin nizâmı altına girmekle birbiriyle tanışan zerrât-ı esâsiye ve eczâ-i asliyesini bir sayha ile nasıl toplayabilir, denilir mi?
Hem, bu bahar haşrine benzeyen, dünyanın her devrinde, her asrında, hattâ gece gündüzün tebdilinde, hattâ cevv-i havada bulutların icâd ve ifnâsında haşre numune ve misâl ve emâre olacak ne kadar nakışlar yaptığını gözünle görüyorsun. Hattâ, eğer hayalen bin sene evvel kendini farz etsen, sonra zamanın iki cenâhı olan mâzi ile müstakbeli birbirine karşılaştırsan, asırlar, günler adedince misâl-i haşir ve Kıyâmetin numunelerini göreceksin. Sonra, bu kadar numune ve misâlleri müşâhede ettiğin halde, haşr-i cismânîyi akıldan uzak görüp istib’âd etmekle inkâr etsen, ne kadar divânelik olduğunu sen de anlarsın.”(Sözler.10.söz)
“bir zat bir günde, yeniden büyük bir orduyu teşkil ettiği halde biri dese: “O zat bir boru sesiyle, efradı istirahat için dağılmış olan taburları toplar. Taburlar, nizamı altına girerler.” Sen desen ki: “İnanmam.” Ne kadar divanece hareket ettiğini anlarsın.
…….Hem hiçten, yeniden bütün zîhayatın ordularını, bütün cesetlerinin taburlarında kemal-i intizamla zerratı “Emr-i kün feyekûn” ile kaydedip yerleştiren, ordular icad eden Zat-ı Zülcelal; tabur-misal cesedin nizamı altına girmekle birbiriyle tanışan zerrat-ı esasiye ve ecza-yı asliyesini bir sayha ile nasıl toplayabilir, denilir mi? ”
> (Sözler, Onuncu Söz, Dokuzuncu Hakikat)
>
4. Hikmet Penceresi: İlk Yaratılış mı Zor, İkincisi mi?
Mantıken, bir şeyi hiç yoktan, modelsiz icat etmek (ilk yaratılış), var olan ve dağılmış parçaları tekrar toplamaktan (ikinci yaratılış) daha zordur. Gözümüzün önünde her bahar mevsiminde, milyarlarca bitki ve hayvanın, köklerinden ve tohumlarından diriltildiğini (Haşr-i Baharî) görüyoruz.
* Bahar Haşri: Kışın ölen yeryüzü, baharda “Bâ’sü ba’de’l-mevt” (öldükten sonra diriliş) hakikatini haykırır.
* Hafîziyet (Koruyuculuk): Bir incir çekirdeğinde koca incir ağacının programını saklayan (Hafîz) Allah, insanın amellerini ve zerrelerini de öyle muhafaza eder.
5. Netice
“Zerre”nin başıboş gezmediğini, “Ene”nin de bir anahtar olduğunu anlamıştık. Şimdi anladık ki; o zerreler, “Haşir” meydanında büyük bir mahkemenin kurulması ve insanın hesabını vermesi için tekrar o anahtar (Ene/Ruh) etrafında toplanacaktır. Bu, ilahi adalet ve hikmetin zaruri bir neticesidir.
“Âfâk”tan (dış âlemden) nazarlarımızı çevirip, hakikatin en mühim tılsımı olan “Enfüs”e (iç âleme), yani “Ene” (Benlik) hakikatine odaklanalım.
Risale-i Nur Külliyatı’ndan Sözler mecmuasında yer alan “Otuzuncu Söz”, bu konuyu izah eden şaheser bir metindir. Bediüzzaman Hazretleri, “Ene”yi, Cenab-ı Hakk’ın isim ve sıfatlarının gizli hazinelerini açan bir miftah (anahtar) olarak tasvir eder.
1. Kur’an-ı Kerim’de “Emanet” Sırrı
“Ene”nin mahiyetini anlamak için evvela onun Kur’an’daki yerine, “Emanet” kavramına bakmak icap eder.
Ahzab Suresi 72. Ayet-i Kerime şöyledir:
> “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmek istemediler, ondan çekindiler. Onu insan yüklendi. Çünkü o çok zalimdir, çok cahildir.” (Ahzâb, 33/72)
>
Risale-i Nur’un tefsirine göre, göklerin ve dağların yüklenmekten çekindiği o “emanet”in bir veçhi de “Ene”, yani insandaki benlik şuurudur.
2. Ene’nin Mahiyeti: Vahid-i Kiyasî (Ölçü Birimi)
Allah’ın sıfatları (İlim, Kudret, İrade vb.) mutlak, sınırsız ve muhit (kuşatıcı) olduğu için, insan aklı bunları doğrudan idrak edemez. Sınırsız olanın bir ucu yoktur ki kavranabilsin.
İşte bu noktada “Ene” devreye girer. Cenab-ı Hak, insana cüz’i bir ilim, cüz’i bir kudret ve cüz’i bir mülkiyet vererek farazi bir sınır çizmiştir. İnsan, bu sınırlar dahilinde kendi mahiyetine bakar ve şöyle der:
* “Ben bu evi yaptım ve sahibiyim; Allah da şu kâinat sarayını yapmıştır ve sahibidir.”
* “Ben cüz’i ilmimle şu kadarını biliyorum; O ise külli ilmiyle her şeyi bilir.”
Böylece “Ene”, mutlak hakikatleri anlamak için kullanılan bir vahid-i kıyasî (kıyas birimi) ve bir dürbün vazifesi görür. Kendinde var olan numunelerle, İlahi sıfatların aslını tasdik eder.
3. Risale-i Nur’dan İktibas: Tılsımın Anahtarı
Bediüzzaman Said Nursi Hazretleri, “Ene”nin bu hassas vazifesini ve mahiyetini Otuzuncu Söz’de şöyle izah eder:
> “BÖYLE bir anahtarın, âlem-i insaniyetin eline verilmesinin sırrı şudur ki:
> “Mutlak ve muhit bir şeyin hududu ve nihayeti olmadığı için ona bir şekil verilmez ve üstüne bir suret ve bir taayyün vermek için hükmedilmez, mahiyeti ne olduğu anlaşılmaz. Mesela, zulmetsiz daimî bir ziya, bilinmez ve hissedilmez. Ne vakit hakiki veya vehmî bir karanlık ile bir had çekilse o vakit bilinir.
İşte Cenab-ı Hakk’ın ilim ve kudret, Hakîm ve Rahîm gibi sıfât ve esması; muhit, hudutsuz, şeriksiz olduğu için onlara hükmedilmez ve ne oldukları bilinmez ve hissolunmaz. Öyle ise hakiki nihayet ve hadleri olmadığından farazî ve vehmî bir haddi çizmek lâzım geliyor. Onu da enaniyet yapar. Kendinde bir rububiyet-i mevhume, bir mâlikiyet, bir kudret, bir ilim tasavvur eder; bir had çizer. Onun ile muhit sıfatlara bir hadd-i mevhum vaz’eder. “Buraya kadar benim, ondan sonra onundur.” diye bir taksimat yapar. Kendindeki ölçücükler ile onların mahiyetini yavaş yavaş anlar. ”
> (Sözler, Otuzuncu Söz, Birinci Maksat.)
>
4. Felsefe ve Nübüvvet Nazarında “Ene”
Bu noktada tefekkürümüz iki yola ayrılır:
* Nübüvvet Yolu (Mana-yı Harfi): Ene, kendisinin bir gölge, bir ayna ve bir ölçü birimi olduğunu bilir. “Benim varlığım kendimden değildir, Malik-i Hakiki O’dur” der. Bu şuurla hareket edince, “Ene” incelir, şeffaflaşır ve içinden Hakk’ın nuru görünür. Bu yol, insanı fazilet ve kemâlâta götürür.
* Hikmet-i Tabiiye / Felsefe Yolu (Mana-yı İsmi): Eğer “Ene”, gafletle kendisine bakıp, varlığını kendinden zannederse; “Ben kendimin malikiyim” derse, o zaman enaniyet (egoizm) kalınlaşır. İlahî hakikatleri yansıtmak yerine, onları örten bir perde olur. Bu hal, insanın derûnî dünyasında firavunlaşmaya giden kapıyı açar.
5. Netice: Ene’den Hüve’ye Geçiş
Tefekkür yolculuğumuzun bu durağında anlıyoruz ki; “Ene”, nihai bir gaye değil, bir vasıtadır. Gaye, “Ben” (Ene) diyerek başlamak, fakat o benliği aradan çıkarıp “O” (Hüve) diyerek hakikati teslim etmektir.
Enfüsî dairedeki bu tefekkür, bizi kâinattaki (Âfâkî) delillerle birleştirdiğinde, imanımız “taklidî” olmaktan çıkıp “tahkikî” bir seviyeye yükselir.
Bu eser, Müellif Bediüzzaman Said Nursi’nin “Eski Said” döneminde, 1329 (M. 1911) yılında Şarktaki aşiretlerin suallerine cevap olarak hazırladığı bir risaledir. Eser, “Azametli bahtsız bir kıt’anın, şanlı tali’siz bir devletin, değerli sahipsiz bir kavmin reçetesi” olarak takdim edilmiştir.
Muhtevası, bir münazara (soru-cevap) formatında ilerler ve dönemin en mühim içtimaî, siyasî ve dinî meselelerini ele alır.
1. Hürriyet, Meşrutiyet ve Dinin Muhafazası
Eserin başlangıcı, Meşrutiyet’in ilanı sonrası “Dine zarar gelir mi?” endişesine cevap verir.
• Dinin Mahiyeti: Bediüzzaman, bu endişeye karşı meşhur cevabını verir: “İslâmiyet Güneş gibidir, üflemekle sönmez. Gündüz gibidir, göz yummakla gece olmaz. Gözünü kapayan, yalnız kendine gece yapar.” Dinin himayesinin, bozulmuş reislere veya memurlara değil , “efkâr-ı âmme-i milletin” ve “hissiyat-ı İslâmiyenin” (s. 4-5 ) vicdanına bırakılmasının daha iyi olacağını belirtir.
• Hürriyetin Tarifi: Hürriyetin sefahet ve rezalet olmadığını , “Nâzenin hürriyet, âdâb-ı şerîatla müteeddibe ve mütezeyyine olmak lazımdır.” (s. 14) diyerek şer’î bir daire çizer. Sefahat ve rezaletteki hürriyeti “hayvanlıktır, şeytanın istibdadıdır” (s. 14 ) şeklinde tenkit eder.
• İman ve Hürriyet İlişkisi: Hürriyetin, imanın bir hâssası (özelliği) olduğunu izah eder. “Râbıta-i îman ile Sultân-ı Kâinâta hizmetkâr olan adam, başkasına tezellül ile tenezzül etmeğe… izzet ve şehamet-i îmâniyyesi bırakmadığı gibi; başkasının hürriyet ve hukukuna tecavüz etmeği dahi, o adamın şefkat-i îmâniyesi bırakmaz.” (s. 18 ).
• Büyüklere Karşı Hürriyet: Veli, şeyh veya âlime karşı nasıl hür olunacağı sualine, “Velâyetin, şeyhliğin, büyüklüğün şe’ni tevâzu’ ve mahviyettir. Tekebbür ve tahakküm değildir.” (s. 18 ) cevabını verir; tekebbür edenin “sabiyy-i müteşeyyih” (şeyhlik taslayan çocuk) olduğunu söyler (s. 18 ).
2. Gayr-ı Müslimler, İttihad-ı İslâm ve İçtimaî Meseleler
Eser, Osmanlı içindeki gayr-ı müslimlerin (Rum, Ermeni) hürriyetleri ve Müslümanlarla münasebetleri konusundaki endişelere geniş yer ayırır.
• Gayr-ı Müslimlerin Hürriyeti: Onların hürriyetinin “onlara zulmetmemek ve rahat bırakmaktır. Bu ise, şer’îdir.” (s. 19) der. Bu hürriyetin, ecnebilerin esareti altındaki “üçyüz milyondan ziyâde” (s. 19 ) Müslümanın hürriyetinin “rüşvetidir” (s. 20 ) ve ecnebilerin “müthiş istibdâd-ı mânevînin” (s. 20 ) kaldırılması için bir anahtar olduğunu belirtir.
• Müsâvât (Eşitlik): Gayr-ı müslimlerle eşitliğin, “fazilet ve şerefte değil” , “hukuktadır” (s. 24 ) olduğunu; hukukta ise “şah ve gedâ birdir” (s. 24 ) diyerek İmam-ı Ali (R.A.) ve Salahaddin-i Eyyûbî’nin adaletini misal verir (s. 25 ).
• Dostluk Meselesi: Kur’an’daki (Mâide 51) Yahudi ve Hristiyanları dost edinmeme nehyinin (s. 26 ), onların “zatı için” değil, “yahudiyet ve nasraniyet olan âyineleri hasebiyledir” (s. 27 ) diye izah eder. Onlarla dostluğun, “medeniyet ve terakkilerini istihsan ile iktibâs etmek” ve “âsâyişi muhafaza” (s. 27 ) için olduğunu ve bunun nehy-i Kur’ânîye dahil olmadığını (s. 27 ) belirtir.
• Gerilemenin Sebepleri: Müslümanların fakir, gayr-ı müslimlerin zengin olmasının (s. 31 ) iki sebebini zikreder:
• Sa’y (çalışma) ve tevekkül mefhumlarını yanlış anlamak (s. 31-32 ).
• Maîşet için “tarîk-ı tabiî” olan san’at, ziraat ve ticareti bırakıp; “gayr-i tabiî” olan “me’muriyet ve her neviyle imarettir” (s. 32-33 ) yoluna girmek.
3. Milliyet Fikri, Ahlâkî Tenkitler ve Çözüm Yolları
Bediüzzaman, kavmî (Kürt, Türk) ve dinî (İslâm) milliyet mefhumlarını mukayese ederek geri kalmışlığın ahlâkî sebeplerini tenkit eder.
• Ermeni Fedâîsi Mukayesesi: “Fikr-i milliyetle uyanmış bir Ermeninin himmeti, mecmu-u millettir.” (s. 52 ) diyerek onun canını milleti için feda ettiğini , hâlbuki (o dönemdeki) bir Müslüman yiğidin “yalnız bir menfaat veya bir garaz… veya bir aşiretin namusunu” (s. 53 ) düşündüğünü, “kısa düşünürdü” (s. 53 ) der.
• İslâmiyet Milliyeti: Çözüm olarak “İslâmiyet milliyeti”ni gösterir. Bu milliyetin “üçyüz milyon İslâmın uhuvvetlerini” (s. 53) kazandırdığını, bu şuurla hareket edilse binler ruhun feda edilebileceğini (s. 53 ) belirtir.
• Zekâtın Rolü: Milletin kuvvetini toplamak için “havz-ı mârifet ve muhabbet” (s. 55 ) yapılmasını, bu havuzu dolduracak en mühim çeşmenin ise “Zekât” (s. 55 ) olduğunu söyler. Sadece zenginlerin değil, “ezkiya (zekîler) zekâvetlerinin zekâtını” ve “ağniya, velev zekâtın zekâtını” (s. 57 ) milletin menfaatine sarf etseler, diğer milletlere yetişilebileceğini (s. 57 ) ifade eder.
4. Şeyhlerin ve Âlimlerin Tenkidi
Eserde, bid’alara sapan müteşeyyihler (şeyhlik taslayanlar) ile hakiki mürşidler arasındaki farka dair sert tenkitler bulunur.
• Müteşeyyihin Tarifi: Hakiki şeyhin mesleği “muhabbet”, meşrebi “mahviyet” ve tarikatı “hamiyet-i İslamiye” (s. 71-72 ) iken; sahte şeyhin (müteşeyyih) mesleğini şöyle tarif eder: “tenkis-i gayr ile meziyetini izhar ve husumet-i gayr ile muhabbetini telkin” (s. 72 ) eder.
• İhtilafın Sebebi: Şeyhlerin ve âlimlerin birbirini inkâr etmelerini “Ey dîvâneler!” (s. 69 ) diyerek tenkit eder. “İnnemâ’l-mü’minûne ikhvetun” (s. 69 ) (Mü’minler ancak kardeştirler) nâmus-u İlâhîsinin , küçük inkâr meseleleriyle nasıl kırılabildiğini (s. 69 ) sorar.
• Muhabbet ve Adâvet: “Muhabbeti iktiza eden İslâmiyet ve insaniyet Cebel-i Uhud gibidir. Adâveti intâc eden esbab, bâzı küçük çakıl taşları gibidir.” (s. 71 ).
5. Medresetüzzehra Projesi
Eserin en mühim bölümlerinden biri, Müellif’in “havâss” (elit tabaka) (s. 76 ) olarak gördüğü İttihad ve Terakki’den (s. 76, 83 ) talep ettiği eğitim projesidir.
• Talep: “Câmi-ül-Ezher’in kızkardeşi olan, Medresetüzzehra namıyla dâr-ül-fünunu mutazammın pek âli bir medresenin Bitlis’te ve iki refikasıyla Bitlis’in iki cenahı olan Van ve Diyarbekir’de tesisini isteriz.” (s. 77 ).
• Usûl: Bu medresenin en mühim şartını, “Fünun-u cedideyi, ulûm-u medaris ile mezc ve derc” (s. 77 ) (modern fenleri, medrese ilimleriyle birleştirmek) olarak açıklar.
• Felsefesi: Bu birleştirmenin hikmetini şöyle izah eder: “Vicdanın ziyası, ulûm-u dîniyedir. Aklın nuru, fünun-u medeniyedir. İkisinin imtizaciyle hakikat tecelli eder. O iki cenah ile talebenin himmeti pervaz eder. İftirak ettikleri vakit; birincisinde taassup, ikincisinde hile, şüphe tevellüd eder.” (s. 78 ).
• Diğer Şartlar: Lisan olarak “lisân-ı Arabî vâcib, Kürdî câiz, Türkî lâzım kılmak.” (s. 77 ) ve “Ekradın istidatları ile istişare etmek” (s. 79 ) gibi 8 şart sıralar.
• Vâridât (Gelirler): Bu devâsa projenin gelir kaynağı olarak “Evkaf” (Vakıflar) , “Zekât” (s. 80 ) ve “İslâmiyetin iânât-ı milliyesi olan nüzur ve sadakat” (s. 80) gösterilir.
6. Geleceğe Hitap ve Atâletin Sebepleri
Eser, çağdaşlarından ümidini kesen (sizinle konuşmayacağım” (s. 41 ) bir bölümle istikbale seslenir:
• İstikbale Sesleniş: “Ey üçyüz seneden sonraki yüksek asrın arkasında gizlenmiş… Saidler, Hamzalar, Ömerler… Sizlere hitap ediyorum.” (s. 41 ). “Ne yapayım, acele ettim, kışta geldim; sizler cennet-âsâ bir baharda geleceksiniz. Şimdi ekilen nur tohumları, zemininizde çiçek açacaktır.” (s. 42-43 ).
• Atâletin Sebepleri (Sekiz Düşman): “Zindan-ı atâlete düştüğümüzün sebebi nedir?” (s. 87 ) sualine cevaben, “Hayat bir faaliyet ve harekettir. Şevk ise matiyyesidir (binek).” (s. 87 ) der. Himmetin (çalışma azmi) önüne çıkan ve kuvve-i mâneviyeyi kıran sekiz düşmanı sıralar:
• Yeis (Ümitsizlik).
• Meylüttesevvuk (Başkalarına üstün görünme meyli).
• Aculiyet (Acelecilik).
• Fikr-i infiradî (Bireyselcilik, bencillik).
• Başkalarının tembelliğinden görenek almak (cesaret almak).
• İşi birbirine bırakmak.
• Allah’ın vazifesine müdahale etmek.
• Meylürrahat (Rahat meyli, tembellik) (s. 87-89 ).
Her bir düşmana karşı $لَا تَقْنَطُوا$, $وَاصْبِرُوا$, $لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى gibi âyetleri kılıç olarak gösterir (s. 87-89 ).
Zeyl (Ek Bölüm)
Eserin sonunda, asıl metinden ayrı olarak “Hulusi Bey’in Fıkraları” (s. 91-94 ) başlıklı bir bölüm yer alır. Bu bölümde, Risale-i Nur’un ilk talebelerinden Hulusi Bey’in, Üstadı’na yazdığı mektuplardan iktibaslar bulunur. Bu mektuplarda Risale-i Nur’un derslerine olan bağlılık ve Üstad’ın “Tarikat zamanı değil, imanı kurtarmak zamanıdır.” (s. 93 ) dersi teyid edilir.
Eser, Bediüzzaman Said Nursi tarafından yazılmış ve farklı zamanlarda talebelerine gönderilmiş mektuplardan/derslerden oluşmaktadır. 1960 yılında İstanbul’da Sinan Matbaası’nda basılmıştır.
Kitabın genel muhtevası, Tevhid (Allah’ın birliği) hakikatini, hususiyetle “hava” unsurunun ve radyo teknolojisinin bir delil olarak kullanıldığı dersler vasıtasıyla isbat etmektir. Eser, Risale-i Nur’un diğer bölümlerinden (Hüve Nüktesi, On Dördüncü Sözün Zeyli, Siracunnur’un başındaki münâcât gibi) iktibaslar ve bunlara dair izahlar ihtiva eder.
İşte eserin muhtevasının bölümlere göre izahı:
1. Bölüm: “Tahiyyat”ın Dört Unsur ile İzahı (s. 3-16)
Bu bölüm, Medresetüzzehra erkânlarının arzusuyla verilen bir dersin hülasasıdır. Namazdaki “Tahiyyat” duasının küllî manasını izah eder.
• Dersin Mevzuu: Peygamber Efendimiz’in (Aleyhissalâtü Vesselâm) Miraç Gecesi’nde , bütün mahlûkat namına selam yerinde “Ettehiyyâtü’l-mübârekâtü’s-salevâtü’t-tayyibâtü lillâh” demesidir.
• Dört Unsur ile İzah: Müellif, teşehhüdde “Ettehiyyâtü” 8derken, kendi hususî dünyasının dört unsuru olan toprak, su, hava ve nur (nar) unsurlarının lisan-ı hal ile bu kelimeleri nasıl söylediklerini hayalen gördüğünü belirtir:
• Toprak Unsuru (Ettehiyyâtü): Toprak unsurunun her bir avucu, bütün zîhayatlara (canlılara) menşe ve saksılık etmesi cihetiyle, bütün zîhayatların hayat hediyelerinin Allah’a mahsus olduğunu lisan-ı hal ile söyler. Bu, ancak bir Kadîr-i Mutlak’ın kudretiyle mümkündür.
• Su Unsuru (El-Mübârekât): Su unsurunun katreleri, nutfelerin, çekirdeklerin ve tohumların intibahında (uyanmasında) gördükleri harika vazifelerle “El-Mübârekât” derler. Bu vaziyetler, su zerrelerinin hadsiz ilim ve hikmet sahibi olmasını gerektirir ki bu muhaldir; öyleyse bu, bir Kadîr-i Zülcelâl’in kudret ve rahmetiyle olur.
• Hava Unsuru (Es-Salevât): Hava unsurunun her bir zerresi, bütün duaları, salavatları ve ibadetleri nakletme vazifesiyle “Es-Salevâtü lillâh” der. Her zerrenin umum dilleri bilmesi, her şeyi işitmesi ve görmesi ancak Sâni-i Hakîm’i göstermesiyle mümkündür.
• Nar ve Nur Unsuru (Et-Tayyibât): Maddi ve manevi nur unsuru (hararetli ve hararetsiz) , bütün güzel manaları, Esmâ-i Hüsnâ’nın cilvelerini, ehl-i imanın hamd, şükür ve tesbihlerini lisan-ı hal ile “Et-Tayyibâtü lillâh” diyerek takdim eder.
• Selam Bahsi: Peygamberimiz’in (A.S.V.) bu dört kelimeyi söylemesinden sonra, Cenab-ı Hakk’ın “Esselâmü aleyke eyyühe’n-nebiyyü” demesi ve Resûl-ü Ekrem’in (A.S.V.) “Esselâmü aleynâ ve alâ ibâdillâhi’s-sâlihîn” diyerek selamı ümmetine ve bütün salih kullara tamim etmesi izah edilir. Ümmetin her namazda bunu tekrar etmesi, o selam-ı İlâhî’ye bir imtisal, biat tazelemesi, tebrik ve teşekkürdür.
2. Bölüm: “Hüve Nüktesi” ve Radyo Delili (s. 17-25)
Bu bölüm, gizli dinsizlerin “Hüve Nüktesi”ni hedef almalarının sebebini ve bu nükteden “Üç Nokta”yı izah eder.
• Birinci Nokta (Havanın Kudsî Vazifesi): Havanın en mühim vazifesi, “İleyhi yes’adu’l-kelimü’t-tayyib” (Güzel sözler O’na yükselir) ayetinin sırrıyla, kelimat-ı tayyibeyi (başta Kur’an) bütün küre-i havada neşretmektir. Radyo , bu büyük nimete karşı şükür olarak, en başta Kur’an, iman ve ahlak dersleri için kullanılmalıdır. Eğer böyle olmazsa, nimet nikmete (azaba) dönüşür.
• İkinci Nokta (Zerre ve Kâinat): “Kâinatı halk edemeyen bir zerreyi halk edemez” hakikatinin bir delili radyodur. Bir avuç havanın , yüzlerce merkezden gelen farklı sesleri, şiveleri ve harfleri karıştırmadan, bozulmadan kulağımıza getirmesi, o havanın her zerresinin hadsiz bir ilim, irade, kudret, göz ve kulak sahibi olmasını gerektirir. Bu ise muhaldir. Demek ki bu, bütün kâinatı ihata eden bir Kadîr-i Mutlak’ın ilim ve iradesiyledir.
• Üçüncü Nokta (Marifetullah ve Huzur-u Daimî): Havadaki her bir zerre, Cenab-ı Hakk’ı sıfatıyla isbat eder. Bir cam zerreciğinin güneşi göstermesi gibi , havadaki her zerre de tevhidin cilvesini gösterir. Risale-i Nur bu hakikati isbat ettiği için, bir Nurcu daimî huzuru kazanmak için “Lâ mevcûde illâ Hû” (O’ndan başka varlık yoktur) veya “Lâ meşhûde illâ Hû” (O’ndan başka görünen yoktur) demeye mecbur olmaz. Belki, “Ve fî külli şey’in lehû âyetün tedüllü alâ ennehû Vâhidün” (Her şeyde O’nun bir olduğuna delâlet eden bir ayet/işaret vardır) hakikatiyle, her şeyde doğrudan doğruya Allah’ı bilen bir tevhid penceresi bulur.
3. Bölüm: Ondördüncü Söz’ün Zeylinden Bir İlâve (s. 25-28)
Bu bölüm, ehl-i dalâletin (inançsızların) temerrüdünü (inatçılığını) ve hamakatını (ahmaklığını) tenkit eder.
• Ehl-i Dalâletin Hamakatı: Kâinat Sultanı’nın, insanları dehşetli isyanlarından vazgeçirmek için su, hava, elektrikten gelen zelzele, fırtına ve harp-i umumî (dünya savaşı) gibi dehşetli afetleri yüzlerine çarptığı halde, insan suretindeki ahmak şeytanların (inançsızların) buna “tabiattır, tesadüfîdir, bir madenin patlamasıdır” demelerini eleştirir.
• Esbab (Sebepler) Perdesi: Sebeplerin yalnız birer bahane ve perde olduğunu ; dağ gibi bir çam ağacını küçücük bir çekirdekten çıkaran Sâni’in (Sanatkâr’ın) fiilini, sebeplere isnat etmenin büyük bir hamakat olduğunu belirtir.
• İsim Takmakla Hakikati Gizlemek: Gayet derin ve hikmetli bir hakikate “elektrik çarpmasıdır” gibi fennî bir isim takarak, güya mahiyeti anlaşılmış gibi âdileştirip hikmetsiz, mânasız tesadüfe ve tabiata havale etmelerinin Ebu Cehil’den daha büyük bir cehalet olduğunu vurgular.
4. Bölüm: Siracunnur Münâcâtı ve Radyo Hakikati (s. 28-33)
Bu bölüm, müellifin bir tesemmüm (zehirlenme) vesilesiyle yakalandığı “nisyan-ı mutlak” (tam unutkanlık) hastalığı sırasında, Siracunnur’un başındaki münâcâtı yeniden okumasıyla ülfet (alışkanlık) perdesi altında gizlenen hakikatleri nasıl gördüğünü anlatır.
• Ülfet Perdesi: Ehl-i gaflet ve ehl-i tabiatın, “âdetullah kanunları” perdesi altında kudret mucizelerini görmeyip, dağ gibi hakikatleri zerre gibi âdi sebeplere isnat ettiklerini belirtir.
• Radyo ve Hakikat: Radyo namı verilen hakikatin, havadaki her bir zerrenin hadsiz ayrı kelimeleri karıştırmadan, bozulmadan alıp vermesiyle, içinde hadsiz ilim ve irade bulunan bir kudret-i ezeliyenin cilvesi olduğunu ispat ettiğini söyler.
• Nimet ve Küfran (Nankörlük): Çam veya incir ağacı gibi binler harika sanatı ihtiva eden bir mucize-i kudreti, nohut gibi iki çekirdeğe isnat etmek ne kadar hamakat ise; küre-i havayı bir dershane hükmüne getiren bu Rahmanî hediyeye “radyo” veya “elektrik temevvücatı” (dalgalanması) namını takıp âdileştirmenin ve nimete karşı küfran (nankörlük) perdesini çekmenin , maddiyyunların hadsiz bir divaneliği olduğunu ifade eder.
• Hücumun Sebebi: Gizli düşmanların, Rehber’deki “Hüve Nüktesi” gibi, Siracunnur’un başındaki bu “Münâcât”ın da intişar etmemesine (yayılmamasına) çalışmalarının sebebinin, bu tevhid hakikatlerini güçlü bir şekilde isbat etmesi olduğunu belirtir.
5. Bölüm: “Hüve Nüktesi” (Tevhidin Kolaylığı, Şirkin İmkansızlığı) (s. 33-41)
Bu bölüm, “Hüve” lafzındaki tevhid nüktesini, yine hava unsurunu kullanarak izah eder. İman yolunun ne kadar kolay, şirk ve dalâlet yolunun ise ne kadar müşkilatlı ve imkansız olduğunu gösterir.
• Toprak ve Hava Misali: Bir avuç toprağın yüzlerce çiçeğe saksılık etmesi , eğer tabiata havale edilse, o topraktaki her bir zerrenin bir ilah gibi hadsiz ilim ve iktidara sahip olmasını gerektireceği gibi; bir “Hû” nefesteki havanın da bütün dünyadaki telefon, telgraf ve radyoların merkezleri gibi iş görmesi, eğer Sâni-i Zülcelâl’e verilmezse, her bir zerrede hadsiz kabiliyetlerin bulunmasını gerektirir. Bu ise, zerreler adedince muhaldir.
• Tevhidin Kolaylığı: Eğer hava, Sâni-i Zülcelâl’e verilse, bütün zerreleriyle O’nun emirber bir neferi olur. Bir tek zerrenin vazifesi kadar kolayca, hadsiz küllî vazifelerini Hâlık’ının izni ve kuvvetiyle yapar. Hava, kalem-i kudretin bir sahifesi , zerreler o kalemin uçları olur.
• Hava Unsurunun Şehadeti: Müellif, hava unsurunda yaptığı fikrî seyahatte, her bir zerreye binler kelime girdiği halde karışmadığını , ağır yükler altında zaaf göstermediğini ve fırtınalar içinde vazifesini şaşırmadığını aynelyakîn müşahede ettiğini söyler. Bu durum, o zerrelerin “Lâ ilâhe illâ Hû” ve “Kul hüvallâhü ehad” dediklerini isbat eder.
• Havanın Diğer Vazifeleri: Havanın sadece sesleri değil; elektrik, câzibe, ziya gibi letaifi nakletmesi , aynı zamanda bitki ve hayvanlara teneffüs (solunum) ve telkih (döllenme) gibi hayatî vazifeleri de intizamla görmesi, onun “emir ve irade-i İlâhiyenin bir arşı” olduğunu kat’î surette isbat eder.
6. Bölüm: Nur Anahtarının Bir Haşiyesi (Radyo ve Melek Tesbihatı) (s. 41-47)
Bu bölüm, bir otomobilde iki üniversiteli Nur talebesiyle radyo dinlerken yapılan bir sohbeti ve izahı ihtiva eder.
• En Cüz’î En Küllî Olur: Tırnak kadar bir havanın , sadece dinlenilen mevlüdü değil, binler istasyondaki milyonlarca kelimeyi aynı anda dinleyip söyleyebilmesi , “en cüz’î en küllî olur” hakikatini gösterir. Bu, eğer Kudret-i Ezeliyeye verilmezse, bir şeyin kendi zıddına (cüz’înin küllîye, âcizin muktedire) inkılabı gibi binler muhal ve hurafe bir durum ortaya çıkar.
• Hadîs-i Şerif ile İzah: Bu hakikati, “Bir melek var, kırk bin başı var. Her başında kırk bin dil var. Her bir dilde kırk bin tesbihat yapıyor” (toplam 64 trilyon tesbihat ) meâlindeki Hadîs-i Şerif ile izah eder. Küre-i hava, bu melek gibidir ; her kelime-i tayyibe hava sahifesinde bu adedce yazılır. Bu iş, ancak her yerde hâzır nâzır bir kudret-i ezeliyenin cilvesidir.
• Hikmet-i Felsefe vs. Hikmet-i Kur’aniye: Felsefenin, hilkat-i insaniye (insanın yaratılışı) gibi umumî kudret mucizelerini “âdiyat” (sıradanlık) perdesi altında gizleyip, kaideden çıkmış iki başlı bir insan gibi cüz’î şeylere hayret etmesini; Hikmet-i Kur’aniye’nin ise o âdiyat perdesini yırtarak umumî harikaları ders verip Allah’ı tanıttırdığını karşılaştırır.
• Beşerin “İcad” Hatası: Beşerin cüz-i ihtiyarîsiyle yaptığı “söylemek” fiilinde dahi icad edemeyip, sadece havayı harflerin mahrecine soktuğunu , Cenab-ı Hakk’ın o kelimeleri halk ettiğini belirtir. Bu kadar âciz olan insanın, radyo gibi bir ilham-ı İlâhî olan keşiflere “icad etti” demesinin büyük bir hata ve küfran-ı nimet (nimete nankörlük) olduğunu vurgular.
7. Bölüm: Müellifin Hayatındaki Harikaların Hikmeti (Beş Nümune) (s. 47-56)
Bu bölüm, Mevlüd-ü Şerif tebriğiyle başlar ve müellifin hayatında dostlarının “velâyet” , muarızlarının “deha” veya “sihir” zannettiği harikaların gerçek hikmetini izah eden “Beş Nümune”yi sunar. Müellif, bu harikaların kendisinden değil, ileride gelecek olan Risale-i Nur hizmetine bir “çekirdek” hükmünde olduğunu belirtir.
• Birinci Nümune (İlim Tahsili): 15 senelik medrese ilmini üç ayda bitirmiş gibi görünmesinin hikmeti; ileride, medreselerin azalacağı bir zamanda , ulûm-u imaniyeyi kısa bir zamanda verebilecek bir tefsir-i Kur’anî (Risale-i Nur) çıkacağına ve kendisinin ona hizmet edeceğine işaret olduğunu söyler.
• İkinci Nümune (Âlimlerle Münazara): Çocukken büyük âlimlerin en müşkil suallerine doğru cevap vermesinin hikmeti; ileride Risale-i Nur’a karşı en çok ulemanın (hocaların) tenkit ve rekabet etmesi beklenirken, o eski hadisenin onların cesaretini kırması ve Nur’a karşı mukabil eser yazmamaları olduğunu belirtir.
• Üçüncü Nümune (Hediye Kabul Etmemek): Çocukluğundan beri fakir olduğu halde sadaka, hediye ve zekâtı kabul etmemesinin hikmeti; âhir ömründe Risale-i Nur gibi kudsî bir hizmeti dünyaya ve şahsî menfaatlere âlet etmemek , hakikî ihlası kırmamak için olduğunu ifade eder.
• Dördüncü Nümune (Zulme Karşı Sabır): 28 sene boyunca eşedd-i zulme ve işkencelere karşı emsalsiz bir sabır ve tahammül göstermesinin hikmeti; ehl-i siyasetin “dini siyasete âlet ediyor” vehmiyle yaptığı zulümlerin, aslında Kader-i İlâhî’nin “Nur hizmetini şahsî kemalâtına ve belalardan kurtulmaya âlet yapma” diyen şefkatli tokatları olduğunu belirtir.
• Beşinci Nümune (Yazısının Kötü Olması): Çok muhtaç olduğu halde yazısının yarım ümmî gibi olmasının hikmeti; ileride dehşetli manevî hücumlara karşı, şahsî ve cüz’î hizmeti yerine, güzel yazı sahiplerini (Nur talebelerini) hizmetine şerik edip, binler kalemi bulmak ve benliğini o mübarek havuz (hizmet) içinde eriterek hakikî ihlası elde etmek olduğunu söyler.
8. Bölüm: Talebe Mektupları (s. 56-65)
Eserin sonunda, Risale-i Nur’un serbestiyetini ve müellifin beraatini tebrik eden iki talebe mektubu yer alır:
• Ali Ulvi’nin Mektubu (Medine-i Münevvere’den): Risale-i Nur’un beraetini; ruhun maddiyata, nurun zulmete, imanın küfre galip gelmesi olarak vasıflandırır. Risale-i Nur’un, diğer irşad hareketlerinin göremeyeceği mühim işi gördüğünü ve bu yolda yürüyeceklerin müellifteki sarsılmaz iman, irfan, ihlâs ve feragate sahip olmaları gerektiğini belirtir.
• İstanbul Nur Talebeleri’nin Mektubu: Risale-i Nur’un serbest intişarını, iman davasının tahakkuku olarak görürler. Risale-i Nur’u, “bu muazzam ve korkunç imansızlık savaşının kurtarıcı atomu” olarak nitelerler. Müellifin çektiği çilelere rağmen, artık bu davayı devam ettirecek “istikbalin genç Saidleri”nin yetiştiğini müjdelerler. Ayrıca, “Tarihçe-i Hayat”ın tab edilmesinden duydukları sevinci ifade ederler.
Risale-i Nur Külliyatı’nın hakkaniyetini ve makbuliyetini teyid eden gaybî (görünmeyen) işaretleri, kerametleri, ilahî inayetleri ve tevafukları (denklikleri) bir araya getiren bir derlemedir. Eser, bu “tasdik”leri (doğrulamaları) hem Kur’an-ı Kerim’den, hem Hadis-i Şeriflerden, hem de İmam-ı Ali (r.a.) ve Gavs-ı A’zam (k.s.) gibi büyük evliyanın asırlar öncesinden gelen ihbaratından (haber vermelerinden) iktibas eder.
Kitabın muhtevası, büyüklüklerine ve kapsamlarına göre şu ana bölümler halinde tasnif edilebilir:
1. Ana Bölüm: İşarât-ı Gaybiye (Gaybî İşaretler)
Eserin temel direğini, Risale-i Nur’un doğrudan Kur’an ve büyük evliyalar tarafından işaret edildiğini isbat etmeye çalışan üç büyük bölüm (Şua ve Lem’a) oluşturur.
🥇 Birinci Şua: İşarât-ı Kur’aniyye
Bu bölüm, “Risale-i Nur Kur’anın hakikî bir Tefsiridir… görelim O (Kur’an) ne diyor?” sualine cevap olarak kaleme alınmıştır.
• Kapsamı: Bu şuada, Kur’an-ı Kerim’den otuz üç (33) muhtelif ayetin , hem mana-yı işarî (işaret yoluyla verdiği mana) hem de ilm-i cifir (ebced hesabı) yoluyla Risale-i Nur’a ve müellifine işaret ettiği izah edilir.
• Misaller: Nur Suresi’ndeki “Ayet-in-Nur” , Hud Suresi’ndeki “فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ” (Emrolunduğun gibi dosdoğru ol) ayeti , Ankebut Suresi’ndeki “وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا” (Bizim uğrumuzda cihad edenler) ayeti ve daha pek çok ayet tahlil edilir.
• İhtar: Bu bölümde, cifir hesabının ilmî bir düstur olduğuna dair “Beş Noktalı” bir izah da bulunur.
🥈 Sekizinci Şua: Keramet-i Aleviyye
Bu bölüm, İmam-ı Ali’nin (r.a.) meşhur “Kaside-i Celcelûtiye”sinde Risale-i Nur’a dair “üçüncü bir kerametini” izah eder.
• Kapsamı: Kasidede geçen Süryanî lisanındaki esmaların ve zikredilen surelerin tertip numaralarının, Risale-i Nur Külliyatı’ndaki “Sözler”in tertibine ve muhtevasına tam olarak tevafuk ettiği gösterilir.
• Misaller:
• Kasidenin 29. mertebesinde “Tekvir Suresi” (ُكِّوَرَتْ) ile Kıyametten bahsetmesi, “Yirmidokuzuncu Söz”ün Haşir bahsine bakması.
• 30. mertebede “Zâriyât Suresi” (ذَارِيَاتِ) ile zerrattan bahsetmesi, “Otuzuncu Söz” olan “Zerrat Risalesi”ne işaret etmesi.
• 31. mertebede “Necm Suresi” (وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَىٰ) ile Mi’rac’dan bahsetmesi, “Otuzbirinci Söz” olan “Mi’rac Risalesi”ne tevafuk etmesi.
• Remizler: Bu analiz, “Yedi Remiz” halinde detaylandırılarak “Yedinci Şua” (Âyet-ül-Kübrâ) ve “Asâ-yı Mûsa” gibi diğer risalelere olan işaretler de incelenir.
🥉 Sekizinci Lem’a: Keramet-i Gavsiyye
Bu bölüm, “Kutb-u A’zam” Şeyh Abdülkadir-i Geylânî’nin (k.s.), vefatından sekiz yüz sene sonra Risale-i Nur ve müellifi hakkında verdiği gaybî haberleri (ihbar-ı gaybî) tahlil eder.
• Kapsamı: Gavs-ı A’zam’ın bir kasidesinde yer alan ve istikbaldeki bir müridinden bahseden fıkralar incelenir.
• Misaller:
• “Vaktin Abdülkadirîsi ol” (وَكُنْ قَادِرِيَّ الْوَقْتِ) fıkrasındaki “Kadirî” (ىِرِداَق) kelimesinin cifir hesabının, “Nursî” (ىِسْرُو ن) kelimesine tam tevafuk etmesi.
• Kasidede “Said” (اًدي عَسُش ي عَت) isminin sarahaten (açıkça) zikredilmesi.
• “Korkma, Sözlerini söyle” (فَقُلْ وَلَا تَخَفْ) emrinin, Risale-i Nur’un “Sözler” namına ve müellifin mücahedesine işaret etmesi.
2. Ana Bölüm: Tevafukat, Kerametler ve Talebelerin Fıkraları
Bu kısım, kitabın büyük bir bölümünü teşkil eden ve “Risale-i Nur’dan parlak Fıkralar ve bir kısım güzel Mektublar” başlığı altında toplanan, talebelerin müşahede ettiği (gördüğü) İlahî inayetlerin ve kerametlerin bir derlemesidir.
• Bereket ve İkram-ı İlahî: Talebelerin (Emin, Feyzi, Husrev vb.) şahit olduğu hadiseler. Az bir yemeğin (peynir, şeker, tereyağı) aylarca bitmemesi gibi bereket hadiseleri veya tam ihtiyaç anında (tayinat) beklenmedik yerden rızkın gelmesi.
• İlahî Muhafaza ve İkazlar (Tokatlar):
• Risale-i Nur’a hizmet edenlerin İlahî muhafaza altında olması. (Misal: Hulûsi Bey’in kaybettiği 19. Mektub’u yağmur ve çamur altında hiç lekelenmemiş bulması ).
• Hizmette kusur edenlerin veya muhalefet edenlerin “şefkat tokadı” veya “tokat” yemeleri. (Misal: Mehmed Feyzi’nin “Mu’cizat-ı Ahmediye”yi yazmada tenbellik edince askere alınması; Risale-i Nur aleyhinde çalışanların iflas etmesi, yanması veya hapse girmesi ).
• Rü’ya-yı Sâdıka (Sadık Rüyalar): Talebelerin gördüğü ve Risale-i Nur’un makbuliyetine işaret eden rüyalar. (Misal: Risale-i Nur şakirdlerinin “imansız ölmezler, kabre Îmanla girerler” müjdesi veya Peygamber Efendimiz’i (A.S.M.) rüyada görüp Risale-i Nur’a iltifat ettiğine şahit olmaları ).
• Belâların Def’i: Risale-i Nur’un “bir Vesile-i Def’-i Belâ” olduğu. Özellikle Risale-i Nur’a veya talebelerine sıkıntı verildiği zamanlarda büyük zelzelelerin (Erzincan, İzmir, Gerede, Bolu) vuku bulması ve kuraklık zamanlarında Risale-i Nur’un beraeti veya serbestiyeti gibi hadiselerin (Leyle-i Regaib veya Mi’rac gibi) mübarek gecelere tevafuk ederek kesretli (bol) rahmet yağmurunun yağması.
3. Ana Bölüm: Muhtelif Mektublar, Nükteler ve İzahlar
Kitabın son kısmını ve aralarına serpiştirilmiş metinleri, Risale-i Nur’un mahiyetine ve hizmet düsturlarına dair mühim izahlar oluşturur.
• Yirmi Sekizinci Mektub’dan Yedinci Mes’ele: Bu bölüm, “Sikke-i Tasdik-i Gaybî”de neden bu kadar çok İlahî inayetin ve kerametlerin izhar edildiğini (açıklandığını) “Yedi Sebeb” ile izah eder. Sebeplerden en mühimi, bu iyiliklerin müellifin şahsına değil, doğrudan Kur’an’ın bir mu’cize-i mâneviyesi olan Risale-i Nur’a ait olduğunu göstermek ve bunun bir iftihar değil, “Tahdis-i Ni’met” (nimeti ilan etme) olduğunu belirtmektir34.
• “Mahrem Bir Suale Cevap”: Risale-i Nur’daki “Sözler”in neden diğer müfessirlerin ve ariflerin sözlerinden daha kuvvetli ve tesirli olduğu sualine cevaptır. Cevapta, eski eserlerin imanın neticelerinden bahsettiği, ancak bu zamanda hücumun doğrudan imanın esaslarına (köklerine) yapıldığı, Risale-i Nur’un ise “taklid” değil “tahkik” (araştırarak doğrulama) olduğu ve “Sırr-ı Temsil” (analoji sırrı) ile en derin hakikatleri isbat ettiği belirtilir.
• Hizmet ve Siyaset Düsturları: Talebelerin neden cihan harbi gibi siyasi hadiselerle meşgul olmamaları gerektiği izah edilir. Zira “Hayat-ı Ebediyeyi” kurtarma davasının, küre-i arzın hâkimiyeti davasından (yani savaştan) daha büyük olduğu vurgulanır.
• Nükteler (Hüve ve Na’büdü Nükteleri): “Hüve” (O) ve “Na’büdü” (Biz ibadet ederiz) kelimeleri üzerinden derin tefekkürler (tefekkür-ü îmanî) sunulur. “Na’büdü”deki “Biz” zamirinin, camideki cemaatten başlayıp rûy-i zemindeki (yeryüzü) bütün mü’minlere, oradan bütün kâinatın zikir halkasına ve nihayet insanın kendi vücudundaki zerrelerin ubudiyetine kadar genişleyen üç küllî cemaate işaret ettiği izah edilir.
• Risale-i Nur ve Bediüzzaman Kimdir?: Eserin sonlarına doğru, Müceddid’in (yenileyici) “mübtedi'” (bid’at çıkaran) değil, “müttebi'” (tabi olan) olduğu; Risale-i Nur’un müellifin kendi zekâsının değil, doğrudan Kur’an feyzinden gelen “ilham” olduğu; “Bediüzzaman” lakabının dahi şahsına değil, Risale-i Nur’un mânevî bir ismi olduğuna işaret edilir.
Elhasıl, “Sikke-i Tasdik-i Gaybî,” Risale-i Nur Külliyatı’nın, Kur’an ayetleri, evliya kerametleri (Hz. Ali ve Gavs-ı A’zam) ve talebelerin bizzat şahit olduğu İlahî inayetler ve tevafuklar yoluyla “tasdik” edildiğini (onaylandığını) isbat ve ilan eden bir eserdir.
Bediüzzaman Said Nursi’nin telif ettiği bu eser, isminden de anlaşıldığı üzere, temel İslâmî meseleler üzerine kapsamlı bir “muhakeme” (değerlendirme, yargılama) yapmayı hedefler. Eserin gayesi, “Mariz Bir Asrın, Hasta Bir Unsurun, Alîl Bir Uzvun Reçetesi” olmak ve “Saykal-ül İslâmiyet” (İslâm’ın Cilası) adıyla İslâm hakikatlerinin üzerini kaplayan yanlış telakkileri, hurafe ve tenkitleri temizlemektir.
Eser, “üç makale” ve (bu makalelerin üzerine bina edileceği) “üç kitab” üzerine tertip edilmiştir. Tarafınızdan sunulan bu nüsha, “Üç Makale” kısmını tafsilatlı olarak ihtiva etmektedir.
İşte bu makalelerin muhtevaları: 📖 Birinci Makale: Unsur-u Hakikat
Bu, eserdeki en hacimli bölümdür. Temel gayesi, İslâmiyet’i tenkitlerden arındırmak ve hakikate ulaşmak için gereken zihniyet ve usûl (metodoloji) temellerini atmaktır. Bu makale iki ana kısımdan oluşur:
1. On İki Mukaddeme (Önerme)
Bu on iki mukaddeme, bir meselenin nasıl tahlil edilmesi gerektiğini izah eden fikrî bir hazırlıktır. Başlıca konuları şunlardır:
• Akıl ve Nakil: Akıl ile naklin (vahiy) çatıştığı iddia edilen yerlerde, aklın “akıl” olması şartıyla nasıl bir tevil yapılması gerektiği.
• Bilginin Gelişimi: Geçmişte nazarî olan nice meselenin, zamanla ve “telahuk-u efkâr” (fikirlerin birikimi) ile bedihî (apaçık) hale gelmesi.
• İsrailiyat ve Felsefenin Tesiri: İsrailiyat (Yahudi ve Hristiyan kaynaklı rivayetler) ve hikmet-i yunaniyenin (Yunan felsefesi) İslâm efkârına karışarak bazı hakikatlerin yanlış anlaşılmasına sebep olduğu.
• Mecazın Hakikate Dönüşmesi: Belâgat için kullanılan “mecaz” ve “teşbihlerin” , cehlin eline düştüğünde lafzen anlaşılarak hurafelere kapı açtığı (Örn: Ay tutulmasını “yılanın Ay’ı yutması” olarak anlatan annesinin teşbihi).
• Mübalağa ve Taassup: Hakikatleri olduğundan fazla göstermenin (“mübalağa”) veya noksan bırakmanın (“tefrit”), hakikatin kendisinden daha zararlı olduğu.
• Geçmiş ve Geleceğin Mukayesesi: Geçmiş asırların (“ebnâ-yı mâzi”) hissiyata , geleceğin (“ebnâ-yı müstakbel”) ise efkâra (fikirlere) ve hakikate dayandığı ve istikbalde yalnız “Hakikat-ı İslâmiyetin” hâkim olacağı.
2. Sekiz Mes’ele (veya Şüpheye Cevap)
Bu mukaddemelerde oturtulan usûl ile, İslâm’a yöneltilen veya Müslümanlarca yanlış anlaşılan sekiz temel kozmolojik ve tefsirî mesele muhakeme edilir:
• Arz’ın Küreviyeti (Dünyanın Yuvarlaklığı): Bunun bedihî bir mesele olduğu ve İmam-ı Gazalî gibi İslâm muhakkiklerinin bunu kabul ettiğini belirterek, bunu dine aykırı görmenin “sadîk-ı ahmak” (ahmak dost) işi olduğunu söyler.
• Sevr ve Hut Mes’elesi (Dünyanın Öküz ve Balık Üzerinde Durması): Bunun İsrailiyat’tan giren bir hurafe olduğunu, eğer hadis olsa bile mecazî manaları (öküzün ziraata , balığın deniz mahsullerine veya melek ya da burçlara işaret etmesi) olduğunu izah eder.
• Kaf Dağı Mes’elesi: Bunun da Âlem-i Misal’deki veya hayaldeki bir tasavvurdan ibaret olduğunu veya Himalaya Silsilesi’ne işaret edebileceğini belirtir.
• Sedd-i Zülkarneyn ve Ye’cüc-Me’cüc: Sedd-i Çin olabileceğini veya manevî bir sed olabileceğini, Ye’cüc ve Me’cüc’ün ise Moğol ve Mançur kabileleri gibi medeniyeti yıkan garetçi taifeler olduğunu tahlil eder.
• Cehennem’in Yeri: “Yer altındadır” ifadesinin, kürenin merkezi (arzın çekirdeğindeki yüksek hararet) olabileceğine işaret eder.
• Cibal-i Evtâd (Dağların Kazık Olması): Dağların arzın müvazenesini koruyan demir ve direkler ve dâhilî inkılapları (depremleri) önleyen “teneffüs” vesileleri olduğunu belirten mecazî bir ifade olduğunu açıklar.
• Kur’an’daki Bazı Zahirî İfadeler: (Örn: تَغْرُبُ الشَّمْسُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ “Güneşin balçıklı bir pınarda batması” ) gibi ifadelerin, cumhurun hissiyatına ve zahirî bakışına riayet eden Tenezzülât-ı İlahiye ve yüksek belâgat nükteleri olduğunu izah eder.
• Zahirperestlerin Hataları: İmkân-ı vehmî (hayalî imkân) ile imkân-ı aklîyi (aklî imkân) karıştırmaları gibi hataları tenkit eder. ✒️ İkinci Makale: Unsur-u Belâgat
Bu makale, “On İki Mes’ele” halinde belâgatın (söz sanatının/retoriğin) ruhunu ve felsefesini inceler.
• Temel Tez: Hakikî belâgatın “nazm-ı maânî” (manaların dizilişi ve ahengi) olduğunu savunur.
• Tenkit: Arap olmayan (“a’cam”) veya Arapçaya sonradan vâkıf olanların (“acemîler”), mananın derinliğinden ziyade “nazm-ı lafz” (lafızların süslenmesi) ve dış görünüşüyle ilgilenerek belâgatı yozlaştırdığını (“lafızperestlik”) ileri sürer.
• Analiz: Kelâmın (sözün) hayatlanması , üslûbu , kuvveti , serveti , semeratı (meyveleri) ve selâseti (akıcılığı) gibi unsurları, mananın hakikatiyle olan rabıtası (bağlantısı) açısından tahlil eder. 🕌 Üçüncü Makale: Unsur-u Akîde
Bu makale, ilk iki makalede kurulan metodoloji ve belâgat anlayışını kullanarak, İslâm akidesinin (inanç esaslarının) temel direklerini isbat etmeye odaklanır. Kur’an’ın dört temel maksadı olan İsbat-ı Sâni’ (Allah’ın isbatı), Nübüvvet, Haşr-i Cismanî (Cismanî diriliş) ve Adalet üzerine kuruludur.
1. Birinci Maksad: Delâil-i Sâni’ (Allah’ın Varlığının Delilleri) 68Bu bölüm “Ecvibe-i Japoniye” (Japonlara Cevaplar) başlığını da taşır.
• Delil-i İnayet: Kâinattaki mükemmel nizam , her şeyin bir gayeye hizmet etmesi ve faydalar gözetilmesi , Sâni’in kasd ve hikmetini isbat eder.
• Delil-i İhtira’: Her mahlukun, kendisine mahsus bir vücuda ve kemale sahip olarak, tesadüfen değil, bir Sâni’-i Hakîm’in kudretinden “ihtira” (icat) edildiğini gösterir.
• Ayrıca sofiyenin “vahdet-üş şuhud” (birlikte şahitlik) meşrebi ile maddiyyunun “vahdet-ül vücud” (varlığın birliği) mesleğinin tamamen farklı olduğunu; birinin Allah’a hasr-ı nazar etmekten , diğerinin maddeye hasr-ı nazar etmekten kaynaklandığını izah eder.
2. İkinci Maksad: Nübüvvet (Peygamberliğin İsbatı) Bu maksad, “Muhammed Aleyhisselâm, Sâni’-i Zülcelal’e Bürhan-ı İnnîdir” tezi üzerine kuruludur. Peygamberimizin (A.S.M) sıdkını (doğruluğunu) “Beş Meslek” (Beş Yol/Metot) ile isbat eder:
• Zâtı ve Ahlâkı: Bütün yüksek ahlâkı (Ahlâk-ı Âliye) şahsında toplamış birinin, bu ahlâkın zıddı olan “kizb” (yalan) ve hileye tenezzül etmesinin fıtraten muhal (imkânsız) oluşu.
• Maziden İhbarı (Geçmiş Zaman): Ümmî (okuma yazma bilmeyen) olmasına rağmen, geçmiş peygamberlerin ahvalini Kütüb-ü Salife (Önceki Kitaplar) ile mutabık ve hatta onların ihtilaflarını “musahhih” (düzeltici) bir tarzda haber vermesi.
• Asr-ı Saadet (Halihazır Zaman): En vahşî ve mutaassıp bir kavimde , kısa bir zamanda , en köklü âdetleri (ve’d-i benat/kız çocuklarını diri diri gömme gibi ) kaldırarak en yüksek ahlâkı tesis etmesi ve büyük bir devlet kurması şeklindeki “İnkılab-ı Azîm”.
• Şeriatı (Gelecek Zaman): Getirdiği Şeriatın , beşerî kanunların aksine fıtrata uygun , ebede kadar uzanan ve Siyaset-ül Medeniye, Tedbir-ül Menzil, Terbiyet-ül Vicdan gibi sayısız fünunu (bilimi) ihtiva etmesi.
• Mu’cizat-ı Mahsuse (Özel Mucizeler): Parmaklarından su akması , ağaç ve taşın konuşması ve en başta “İnşikak-ı Kamer” (Ay’ın yarılması) gibi hissi mucizeler.
3. Üçüncü Maksad: Haşr-i Cismanî (Cismanî Diriliş) Bu son bölümde, cismanî haşrin hak olduğuna dair on bir adet aklî ve Kur’anî delil sıralanır. Bunların başlıcaları:
• Kâinattaki mükemmel nizam , hikmet , abesiyetsizlik ve israfsızlık.
• Gece-gündüz ve kış-bahar gibi tekrarlanan dirilişler.
• İnsanın sonsuz istidadı, emelleri ve Allah’ın sonsuz rahmetinin ebedî bir hayatı zarurî kılması.
• Peygamberimizin (A.S.M) ve Kur’an’ın bu meseleyi en kuvvetli şekilde haber vermesi.
Eser, tam da Haşir bahsinin ikinci bir delilini izah edeceği yerde “Nahnu…” (Biz…) diyerek durur. Son sayfada müellifin kardeşi Abdülmecid Nursî’nin düştüğü bir notla, müellifin bu bahsi 30 sene sonra Risale-i Nur Külliyatı’ndan “Dokuzuncu Şua” ile tamamladığı belirtilerek nihayete erer.
Bu eser, Risale-i Nur Külliyatı’nın müellifi Bediüzzaman Said Nursi’nin hayatını ve bilhassa Risale-i Nur’un telif ve neşir hizmetinin safhalarını tasvir eden bir kitaptır. Eserin muhtevası, büyüklüğüne göre şu ana bölümlerden müteşekkildir:
Önsöz
Kitap, Medine-i Münevvere’de bulunan mühim bir âlim (Ali Ulvi Kurucu) tarafından kaleme alınan teferruatlı bir “Önsöz” ile başlamaktadır. Bu bölümde:
• Bediüzzaman Said Nursi’nin, Risale-i Nur Külliyatı’nın ve Nur Talebelerinin mahiyeti ve eserin (Tarihçe-i Hayat) “muazzam” kapsamı ele alınır.
• Bediüzzaman’ın şahsiyetini tekvin eden (oluşturan) faziletler ve üstün meziyetler (İman, sabır, irade ) başlıklar halinde incelenir. Bu meziyetler:
• Feragatı (Dünya lezzetlerinden ve şahsi menfaatlerden yüz çevirmesi) .
• Şefkat ve Merhameti (Onu İrşad ve Cihad meydanına sevk eden amil) .
• İstiğnası (Maddî menfaatlere tenezzül etmemesi, hediye kabul etmemesi) .
• İktisatçılığı (Yalnız maddî değil, vakit ve fikir gibi mânevî kıymetleri de israf etmemesi) .
• Tevazuu ve Mahviyetkârlığı (Kendi nefsini muhatap alması, şahsına “Kutbül-Arifîn” süsü vermemesi) .
• Ayrıca müellifin ilmî , fikrî (gayesi Hâlık-ı Kâinatın vahdaniyetini ilandır) , tasavvufî ve edebî cepheleri tahlil edilir.
Giriş
Eseri “Hazırlayanlar” tarafından yazılan “Giriş” bölümü, kitabın telif maksadını ve muhtevasını izah eder.
• Bu bölümde, eserin Bediüzzaman’ın şahsından ziyade, “doğrudan doğruya Kur’an hesabına” olan Risale-i Nur hizmetine odaklandığı belirtilir . Zira Üstad’ın, “şahsî Kemalât ve meziyetlerin Hizmet-i Îmaniyede Şahs-ı Mânevî kadar te’siri olmadığını” ve “bütün Kıymet ve Faziletin Risale-i Nurda tecelli eden Hakikat-ı Kur’aniyyeye aid olduğunu” ihtar ettiği nakledilir.
• Bediüzzaman’ın “Ben de öyle kuru çubuk hükmündeyim” sözüne yer verilerek, eserdeki medih ve senaların (övgülerin) şahsına değil, Kur’an’ın hakikatlerine ve Risale-i Nur’a ait olduğu ve bunların zikredilmesinin sebebinin, “din düşmanlarının müfsit hücumlarının def edilmesi” ve “insafsız hücum ve asılsız iftiralara karşı mecburiyetle müdafaaya geçilmesi” olduğu ifade edilir.
• “Giriş” bölümü, Üstad’ın hayatını “iki büyük safha” olarak tasnif eder:
• Birinci Safha: Doğumundan (1293 Rumi) ömrünün ellinci senesine kadar olan tahsil, siyasî hayat, harb-i umumiye iştirak, esaret ve Ankara’daki faaliyetlerini kapsayan “mukaddeme” (hazırlık) devri .
• İkinci Safha: Barla’ya nefyedilmesiyle başlayan ve “Risale-i Nurun Zuhuru ve İntişarıdır” diye tarif edilen, “Hizmet-i İmaniyye ve manevî Cihad-ı Diniyye” devri .
Kitabın Ana Bölümleri (Kısımlar)
Kitabın gövdesi, “Giriş” bölümünde yapılan bu iki safhalı tasnife ve kronolojik sıraya göre tertip edilmiştir:
Birinci Kısım: İlk Hayatı
Bu bölüm, Bediüzzaman’ın 1293 (Rumi) senesinde Nurs köyündeki doğumundan başlayarak 1925’te Barla’ya nefyedilmesine kadar olan “Birinci Safha”yı teferruatıyla anlatır.
• Tahsil Hayatı: Hocalara sual sormaması, ancak sorulanlara cevap vermesi . Yirmi senelik tahsili üç ayda ikmal etmesi . Zekâsı ve hâfızasının harikalığı .
• İlmî Şahsiyeti: “Bediüzzaman” lâkabını alması . Fünun-u cedideyi (fen bilimlerini) de tahsil etmesi .
• Van ve İstanbul: Van’da “Medresetüz-Zehra” kurma teşebbüsü . İngiliz müstemleke nazırının Kur’an hakkındaki sözlerine karşı “Kur’ânın sönmez ve söndürülmez mânevî bir güneş hükmünde olduğunu, ben dünyaya isbat edeceğim ve göstereceğim!” diye ahdetmesi. İstanbul’da kapısına astığı “BURADA HER MÜŞKÜL HALLEDİLİR; HER SUALE CEVAP VERİLİR, FAKAT SUAL SORULMAZ” levhası.
• Siyasî Hayatı: Hürriyetin ilanı üzerine “Hürriyete Hitab” nutku , İttihad-ı Muhammedî Cemiyeti , 31 Mart Hâdisesi ve Divan-ı Harb-i Örfî’deki müdafaası (“İki Mekteb-i Musibet Şehadetnamesi”) .
• Hizmetleri: Şam’da Câmi-ül-Emevî’de irad ettiği “Hutbe-i Şâmiye” (İslâm âleminin altı hastalığını ve altı çaresini beyan eder) . Birinci Harb-i Umumî’de “Gönüllü Alay Kumandanı” olarak iştiraki , harpte “İşârâtül-İ’caz” tefsirini telifi , Rusya esareti . İstanbul’da “Darülhikmetil-İslâmiye” azalığı ve İngiliz işgaline karşı “Hutuvât-ı Sitte” eseri .
• Ankara Devri: Ankara’ya davet edilmesi , mebuslara namaza dair beyannamesi ve M. Kemal Paşa ile münakaşası (“Namaz kılmayan haindir”) . Teklif edilen mebusluk, Diyanet azalığı ve Vaiz-i Umumîlik gibi vazifeleri kabul etmeyerek Van’a inzivaya çekilmesi .
İkinci Kısım: Barla Hayatı
Bu bölüm, Bediüzzaman’ın “İkinci Safha”sının başlangıcıdır.
• Van’daki inzivasından alınarak 1925-1926’da Burdur’a, ardından Isparta’nın Barla nahiyesine nefyedilmesi .
• Bu devrin, “Risale-i Nurun Zuhuru ve İntişarıdır” olduğu belirtilir.
• Risale-i Nur’un “dehşetli bir dinsizlik devri” ve “eşedd-i zulüm ve istibdad-ı mutlak” altında, müellifin “yarım ümmî” olmasına rağmen Kâtipler vasıtasıyla, el yazısıyla telif ve neşir faaliyetleri anlatılır.
• Bu bölümde, o dönemde telif edilen risalelerden ve yazılan mektuplardan (Altıncı Mektub , Yirmi İkinci Lem’a vb.) iktibaslar yer alır.
Sonraki Kısımlar (Üçüncü’den Sekizinci’ye)
Kitap, kronolojik olarak Bediüzzaman’ın hayatının sonraki safhalarını ve hizmetlerini takip eder:
• Üçüncü Kısım (Eskişehir Hayatı): 1935’teki Eskişehir Ağır Ceza Mahkemesi ve hapishane hayatı. Müdafaatından parçalar ihtiva eder.
• Dördüncü Kısım (Kastamonu Hayatı): Eskişehir hapsinden sonra Kastamonu’ya nefyedilmesi , sekiz yıllık “göz hapsi” , “Âyet-ül Kübra” gibi mühim risalelerin telifi ve “Lâhika Mektubları” ile hizmetin idaresi anlatılır.
• Beşinci Kısım (Denizli Hayatı): 1943’te 126 talebesiyle Denizli Ağır Ceza Mahkemesine sevki , hapiste “Meyve Risalesi”ni telifi ve beraat etmesi .
• Altıncı Kısım (Emirdağ Hayatı): Denizli’den sonra 1944’te Emirdağ’a nefyedilmesi , orada tekrar zehirlenmesi , Risale-i Nur’un teksir makineleriyle ve üniversite gençliği arasında yayılması .
• Yedinci Kısım (Afyon Hayatı): 1947’de tekrar tevkif edilerek Afyon Ağır Ceza Mahkemesine sevki , hapiste “Elhüccetüz-Zehrâ”yı telifi ve mahkemede yaptığı müdafaalar .
• Sekizinci Kısım (Isparta Hayatı): 1950 sonrası dönemi, “Üçüncü Said” devri olarak belirtilir. Demokrat Parti iktidarı, Ezan-ı Muhammedî’nin serbestiyeti , Risale-i Nur’un matbaalarda (yeni harflerle) basılması ve 1952’deki “Gençlik Rehberi” mahkemesi gibi hadiseler anlatılır.
Son Bölümler
• Tahliller: Kitabın sonunda, Eşref Edib , Cevat Rifat Atilhan , Hasan Feyzi gibi müellifin muasırı olan şahsiyetlerin Bediüzzaman ve Risale-i Nur hakkındaki tahlil ve makalelerine yer verilir.
• Risale-i Nur ve Hariç Memleketler: Risale-i Nur’un Pakistan, Mısır (Cami-ül-Ezher), Hindistan gibi dış memleketlerde tanınması ve neşredilmesi anlatılır.
Hülâsa olarak bu eser, Bediüzzaman Said Nursi’nin şahsından ziyade, onun “Risale-i Nur” adını verdiği Kur’an tefsirinin telif, neşir ve muhafaza mücahedesinin tarihçesidir.
Kitap, müellifi Bediüzzaman Said Nursî’nin farklı zamanlarda te’lif edilmiş “Şua” tabir edilen müstakil risalelerin bir araya gelmesinden teşekkül etmektedir. Her bir Şua, imanın muhtelif rükünlerini (esaslarını) ve Kur’an hakikatlerini hususi delillerle (hüccetlerle) tasvir ve isbat etmeye odaklanır.
Muhtevada yer alan başlıca bölümler ve kapsamları şöyledir:
İkinci Şua
(Sayfa 3-39)
Bu bölüm, “Eskişehir Hapishanesinin Son Meyvesi” olarak takdim edilmiştir. Temel konusu Tevhid (Allah’ın birliği) hakikatidir. Muhtevası üç ana “Makam” (mertebe) üzerine bina edilmiştir:
• Birinci Makam: Tevhidin “Üç Meyvesi”ni izah eder . Bu meyveler, Vahdet (birlik) nazarıyla bakıldığında Cemal-i İlahî ve Kemal-i Rabbanî’nin nasıl tezahür ettiğini , kainatın kemalâtının ancak Tevhid ile anlaşılabileceğini ve insanın mahlukatın en bedbahtı olmaktan ancak Tevhid sırrı ile kurtulup en mükemmel meyve olabileceğini tasvir eder.
• İkinci Makam: Tevhidin zaruretini (lüzumunu) gösteren “Üç Muktazi” (gerektirici sebep) üzerine odaklanır . Bunlar; kainattaki Hâkimiyet, Kibriya ve Kemal gibi sıfatların iştiraki (ortaklığı) kabul etmemesi , Vahdet’te (birlikte) icad etmenin Vücub (zorunluluk) derecesinde kolay olması ve şirkte (ortak koşmada) imkansızlık derecesinde zorluk bulunması ve her şeyin bir küçük nümune, bir fihriste olması hasebiyle birini yapanın ancak bütünü yapan olabilmesi hakikatleridir .
• Üçüncü Makam: Tevhidin “Üç Küllî Alâmeti”ni (işaretini) beyan eder . Bunlar; her şeydeki “Vahdet” (birlik) sikkesi , kainattaki kusursuz “İntizam, İnsicam ve Mizan” (düzen, uyum ve ölçü) ve her mahlukun yüzündeki hususi “Sikke-i Tevhid” (birlik mührü) ve “Hâtem-i Ehadiyet”tir (Allah’ın birliğinin damgası) .
Üçüncü Şua
(Sayfa 40-57)
Bu Şua, bir “Münacat” (Dua ve yakarış) şeklindedir. İmanın esaslarını (Esasat-ı İmaniye) kainatı tefekkür (düşünce) yoluyla isbat eder. Eser, bir seyyahın nazar ve bakışıyla:
• Semavatı (gökleri)
• Cevv-i Semayı (atmosferi; bulutlar, şimşekler, rüzgarlar ve yağmurlar ile)
• Arzı (yeryüzünü; hayvanat ve nebatatıyla)
• Bahirleri (denizleri ve nehirleri)
• Dağları (cibali)
• Ağaçları ve Nebatatı (bitkileri)
• Zîhayatları (canlıları; hayvan ve insanları)
• Enbiya, Evliya ve Asfiyayı (Peygamberleri, velileri ve alimleri)
birer birer tefekkür ederek her birinin Hâlık’ın Vücub-u Vücuduna (varlığının zorunluluğuna), Vahdetine (birliğine), Kudretine, Rahmetine, Hâkimiyetine, İlim ve Hikmetine nasıl şehadet ettiklerini izah ve tasvir eder.
Dördüncü Şua
(Sayfa 58-89)
Bu bölüm, “Ayet-i Hasbiye”nin (Hasbünallahu ve Ni’mel Vekil) mühim bir nüktesini ve tefsirini ihtiva eder. Müellifin kendi müşahedatı üzerinden, insanın fıtratındaki (yapısındaki) “Aşk-ı Beka” (ebediyet arzusu) , “hadsiz acz” (acizlik) ve “nihayetsiz fakr” (muhtaçlık) gibi derin dertlerine karşı bu ayetin nasıl kâfi bir deva ve nokta-i istinad (dayanak noktası) olduğunu “Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye” başlıkları altında izah eder.
Beşinci Şua
(Sayfa 576-594)
Not: Kitabın muhtevasında bu bölüm, diğer Şualardan sonra yer alsa da, silsile olarak Beşinci Şua’dır.
Bu risale, “Sedd-i Zülkarneyn” ve “Ye’cüc Me’cüc” gibi Âhirzaman hâdisatından (Eşrat-ı Kıyamet) bahseden yirmiüç meseleyi ve müteşabih (manası kapalı) hadîslerin tevillerini (yorumlarını) ihtiva eder. Mukaddimesinde, bu tür gaybî (bilinmeyen) haberlerin neden perdeli ve tevili icab ettiğini izah eder .
Altıncı Şua
(Sayfa 90-95)
Bu Şua, “Yalnız iki Nükte”den ibarettir ve Namazdaki “Teşehhüd” ile alâkalıdır.
• Birinci Nükte: Mi’rac gecesinde Cenab-ı Hak ile Resul-i Ekrem’in (A.S.M.) mukalemesi (konuşması) olan Teşehhüd kelimelerinin , her mü’minin namazında tekrar edilmesinin hikmetini ve bu kelimelerin (Tahiyyat, Mübarekat, Salavat, Tayyibat) nasıl umum mahlukatın ibadetlerini temsil ettiğini izah eder.
• İkinci Nükte: Namazdaki Salavatta (Allahümme salli alâ Muhammedin ve alâ âl-i Muhammed…) neden Hazret-i İbrahim (A.S.) ile bir mukayese yapıldığını ve Makam-ı Mahmud için yapılan duanın sırlarını beyan eder.
Yedinci Şua
(Sayfa 96-177)
Bu, “Âyet-ül Kübra” namı verilen, kitabın en hacimli ve en ehemmiyetli bölümlerinden biridir. Bir “Mukaddime” ve “İki Makam”dan teşekkül eder. Kâinattan Hâlık’ını (Yaratıcısını) soran bir “Seyyah”ın müşahedatıdır. Bu seyyah, Allah’ın Vücub-u Vücudunu (varlığının zorunluluğunu) ve Vahdetini (birliğini) isbat etmek için sıra ile:
Semavattan , Cevv-i Semadan , Arzdan (Yeryüzü) , Bahirlerden (Denizler) ve nehirlerden , Dağlardan ve sahralardan , Eşcar ve Nebatattan (Ağaçlar ve bitkiler) , Hayvanat ve Tuyurdan (Hayvanlar ve kuşlar) , Enbiyadan (Peygamberler) , Asfiya ve Sıddıkînden (Alimler ve sadıklar) , Evliyadan (Veliler) , Melaikeden , Akıl ve Kalblerden , Vahiy ve İlhamdan , Resul-i Ekrem Muhammed (A.S.M.)’dan ve Kur’an-ı Hakîm’den deliller (hüccetler) ve şehadetler alır. Eser, baştan sona Tevhid ve İmanın isbatına odaklanmış bir tefekkür ve hüccetler mecmuasıdır.
Dokuzuncu Şua
(Sayfa 178-189)
Onuncu Söz’e (Haşir Risalesi) mühim bir “Zeyl” (ek) mahiyetindedir . “Mukaddime” kısmı, Haşir Akidesinin (Ahirete imanın) insanın şahsî ve içtimaî (sosyal) hayatı için ne derece lüzumlu ve zarurî olduğunu dört küllî delil ile izah eder. Bu deliller, ahiret inancının Çocuklar , İhtiyarlar , Gençler ve Aile Hayatı için nasıl elzem bir teselli ve nizam (düzen) kaynağı olduğunu gösterir. İkinci Nokta ise, imanın diğer beş rüknünün (esasının) da (Allah’a, Peygamberlere, Kitaplara, Meleklere ve Kadere iman) delilleriyle Haşri nasıl kat’î olarak isbat ettiğini beyan eder .
Onbirinci Şua
(Sayfa 190-275)
“Meyve Risalesi” namını taşır ve Denizli Hapsi’nde te’lif edilmiştir . Bir “müdafaaname” olarak da takdim edilen bu bölüm, “Onbir Mes’ele”den müteşekkildir. Bu meseleler:
• Birinci Mes’ele: Namazın ehemmiyeti ve hapis müddetini nasıl ibadete çevireceği .
• İkinci Mes’ele: Ölümün hakikati ve İman-ı Haşrî ile ölümün “i’dam-ı ebedî”den “terhis tezkeresi”ne dönüşmesi .
• Üçüncü Mes’ele: Gençlik ve sefahetin (eğlencenin) elli sene sonraki (kabirdeki) elîm vaziyetlerini tefekkür etme .
• Dördüncü Mes’ele: Cihan harbi gibi dünyevî hâdiselerle lüzumsuz meşguliyet yerine, insanın asıl davası olan “İmanını kurtarma” davasına odaklanmanın lüzumu .
• Beşinci Mes’ele: Gençlik nimetinin İffet ve İstikamet dairesinde sarf edilmesi gerektiği .
• Altıncı Mes’ele: Okunan fenlerin (tıp, makine, iaşe, askerî, elektrik vb.) lisanıyla Hâlık’ı (Yaratıcıyı) nasıl tanıttığı.
• Yedinci Mes’ele: Ahiretin (Haşrin) Allah’ın İsimleri (Rahman, Hakîm, Âdil, Hafîz vb.) ile nasıl kat’î olarak isbat edildiği.
• Sekizinci Mes’ele: Ahirete imanın hem dünya hem ahiret saadetine medar olan faideleri (çocuklar, ihtiyarlar, gençler, hastalar, mahpuslar ve aile hayatı üzerindeki tesirleri) .
• Dokuzuncu Mes’ele: İmanın altı rüknünün (esasının) birbirinden ayrılmaz bir küll olduğu .
• Onuncu Mes’ele: (Emirdağı Çiçeği) Kur’an’daki tekrarların hikmetlerine dair ehemmiyetli bir izah .
• Onbirinci Mes’ele: İmanın rükünlerinin, hususan Meleklere ve Kadere imanın cüz’î ve hususî meyveleri (faydaları).
Onikinci Şua
(Sayfa 276-290)
Bu bölüm, “Denizli Mahkemesi Müdafaatından” parçalar ihtiva eder. Risale-i Nur’un siyasetle alâkası olmadığını, amacının İmana hizmet olduğunu, cemiyetçilik isnadının asılsız olduğunu beyan eden müdafaalardır .
Onüçüncü Şua
(Sayfa 291-344)
Bu bölüm, Müellifin (Üstadın) Talebelerine hapishaneden gönderdiği “Nurlu Mektublar”dan teşekkül eder. Bu mektublar, musibet zamanında sabır, şükür, teselli, uhuvvet (kardeşlik) ve tesanüd (dayanışma) üzerine mühim dersleri ihtiva eder. Hapishaneyi “Medrese-i Yusufiye” (Hz. Yusuf’un medresesi) olarak vasıflandırır .
Ondördüncü Şua
(Sayfa 345-575)
Bu, kitabın en hacimli bölümlerinden biridir ve “Afyon Mahkemesi Müdafaası”nı ve o mahkemeye sunulan müdafaatları, itiraznameleri ve lâhikaları (ekleri) ihtiva eder. Üstadın “Dokuz Esas” üzerinden yaptığı müdafaayı, Denizli ve Eskişehir mahkemelerindeki beraat kararlarına rağmen tekrar aynı suçlamalarla (cemiyetçilik, siyaset, rejim aleyhtarlığı, Beşinci Şua’daki tefsirler) muahaze edilmesinin kanunsuzluğunu beyan eder. Ayrıca Hüsrev , Tahirî , Zübeyr , Mustafa Sungur gibi talebelerinin müdafaalarını da ihtiva eder.
Onbeşinci Şua
(Sayfa 595-681)
“Elhüccetüzzehra” (Parlak Delil) namını taşır . İki “Makam”dan ibarettir:
• Birinci Makam: “Yirminci Mektub’un Hülâsat-ül Hülâsası” olarak, Tevhid kelimesi olan “Lâ ilâhe illallah…” cümlesinin on bir kelimesinin (Vahdehu, Lâ şerike lehu, Lehül mülk, Lehül hamd, Yuhyî, Yümît, Hayyun Lâ yemût, Biyedihil hayr, Alâ külli şey’in Kadîr, Ve ileyhil masîr) her birinin İmanın rükünlerine (esaslarına) dair nasıl kuvvetli birer hüccet (delil) olduğunu izah eder .
• İkinci Makam: Fatiha Suresi’nin ve Namazdaki Teşehhüd’ün (Et-Tahiyyatü…) kelimelerinin İmanın esaslarına, bilhassa Risalet-i Muhammediye’ye (A.S.M.) dair hüccetlerini izah eder. Ayrıca, Sure-i Nur’daki Âyet-i Nur (Nur Ayeti) ile Âyet-i Zulümat (Karanlıklar Ayeti) arasında bir muvazene (karşılaştırma) yapar .
Hülasa olarak, “Şualar” kitabı, Risale-i Nur Külliyatı’nın en mühim ve merkezi eserlerinden olup, ağırlıklı olarak Tevhid (Allah’ın birliği) ve Haşir (Ahiret ve yeniden dirilme) başta olmak üzere İmanın rükünlerini (esaslarını) aklî ve tefekkürî delillerle (hüccetlerle) isbat eden risaleleri; bu risaleler sebebiyle açılan mahkemelerdeki müdafaaları ve müellifin talebelerine gönderdiği mektubları ihtiva eden bir mecmuadır.
