VİRANEDEN MAMUREYE: RUHUN İFSADI VE FITRATIN TAMİRİ

İnsan, kâinatın en muamma tılsımıdır. Bir yanıyla melekleri geride bırakacak bir “âlâ-yı illiyyîn” (en yüksek mertebe) namzedi, diğer yanıyla hayvandan aşağı düşebilecek bir “esfel-i sâfilîn” (en aşağı derece) yolcusudur. Tarih sahnesi, bu iki zıt kutbun mücadelesiyle doludur: İfsat edenler ve Islah edenler.
Kur’an-ı Hakîm, toplumların helakini anlatırken, yıkımın dışarıdan gelen bir düşmanla değil, içeriden, yani “insanın kalbinden” başladığını beyan eder. Bir medeniyet, taşları döküldüğü için değil, o taşları tutan harç olan “ahlak ve maneviyat” çözüldüğü için yıkılır. İşte bu çözülmenin adı “İfsat”, yeniden inşanın adı ise **”Islah”**tır.

Bozulmanın Psikolojisi: İnsan Neden Yıkar?
Cenab-ı Hak, yeryüzünü bir “mescid” temizliğinde ve bir “saray” düzeninde yaratmıştır. Peki, insan bu muazzam nizamı neden bozar? Kur’an, bu hastalığın teşhisini iki temel virüsle yapar:

1. Müstağnilik ve Kibir: “Ben Bana Yeterim” Hastalığı
İfsadın ilk adımı, insanın haddini bilmemesidir. Kur’an, “Hayır! İnsan, kendini kendine yeterli gördüğü (müstağni saydığı) için mutlaka azgınlık eder (tâğûtlaşır).” (Alak, 6-7) buyurur.
Nemrut’u ateşi yakmaya, Firavun’u bebekleri kesmeye sevk eden sâik; servet veya iktidar değil, kalplerine çöreklenen “istiğna” (Allah’a muhtaç olmadığını sanma) hissidir.
Kendini “Rab” (terbiye edici ve malik) zanneden nefis, tabiata ve insanlara “emanet” nazarıyla değil, “ganimet” nazarıyla bakar. Ganimet bilinen yerde şefkat olmaz, sömürü olur. Sömürünün olduğu yerde ise nizam bozulur, ifsat başlar.

2. Heva ve Hevesi İlah Edinmek: Pusulanın Sapması
İnsanı ifsad eden ikinci büyük sebep, aklın ve vicdanın sesini kısıp, arzuların (hevanın) çığlığına teslim olmaktır. Heva, kör bir rehberdir; insanı uçuruma sürüklerken bile “ne kadar hızlı gidiyoruz” diye haz verir.
Râgıb el-İsfahânî’nin işaret ettiği gibi; şehvet ve gazap kuvvetleri “adalet” ile dizginlenmezse, insan “yırtıcı bir canavar” kesilir. Adalet terazisi kırıldığında, güçlünün hevası “kanun” haline gelir ki, bu da toplumsal kıyametin ta kendisidir.

Islahın Kodları: Enkazdan Çıkış Reçetesi
Peki, bozulan bu fıtrat, kirlenen bu vicdan nasıl temizlenir? Kur’an’ın “Islah” projesi, sadece dış görünüşü düzelten bir makyaj değil, köklü bir “ameliyat-ı cerrahiye”dir.

1. Acz ve Fakrını İdrak (Enaniyeti Terk)
Islah, insanın “Ben kimim?” sorusuna doğru cevabı vermesiyle başlar.
Bediüzzaman Said Nursi Hazretleri, insanın mahiyetini tarif ederken; “İnsan, acz ve fakr ile yoğrulmuştur” der.
Kibirle şişen ego (ene), ancak secde ile küçülür. Kendisinin “mâlik” değil “memlük” (kul), “hâkim” değil “mahkûm” (hükme tabi) olduğunu idrak eden insan, etrafını yıkmayı bırakır; imar etmeye başlar. Çünkü bilir ki; kırdığı her dalın, incittiği her gönlün hesabını soracak bir Sahibi vardır.

2. Rücu ve Tövbe (Fabrika Ayarlarına Dönüş)
Islah, hatada ısrar etmemektir. “Rücu”, sadece “geri dönmek” değil, özüne, fıtratına, Allah’a iltica etmektir. Bir nehir yatağından taştığında (tuğyan), etrafı balçığa çevirir. Islah, o suyu tekrar yatağına (Şeriat ve Sünnetullah’a) döndürmektir. Tövbe, ifsat kirini temizleyen en kuvvetli deterjandır.

Tarihten Bir Levha
Medyen halkı, ticarette hile yaparak, ölçüyü ve tartıyı bozarak (ekonomik ifsat) toplumu çürütmüştü. Şuayb (a.s.), onlara sadece “dürüst olun” demedi; bu bozulmanın kaynağı olan “ahiret inancının zayıflığına” ve “Allah’tan kopuşa” işaret etti. Ve tarihe geçen şu prensibi haykırdı: “…Gücüm yettiği kadar ıslah etmekten başka bir gayem yoktur.” (Hûd, 88).
Demek ki mümin; “bozuk düzenin çarkı” olmak veya “bana dokunmayan yılan bin yaşasın” demek zilletine düşemez. O, bir “Muslih” (ıslah edici) olarak, yangın yerinde elinde su kovasıyla koşan bir itfaiye eri gibi mesuldür.

Hülasa-i Kelam
Bugün dünya; ekolojik krizlerle, ahlaki çöküntülerle ve adaletsizliklerle inliyorsa, bunun sebebi “müstağni” ve “hevasına tapan” insan tipidir. Çare ne yeni bir teknoloji ne de yeni bir ideolojidir. Çare; **”İfsat”**ın kaynağı olan “Benlik” putunu kırıp, **”Islah”**ın kaynağı olan “Kulluk” makamına yükselmektir. Zira içindeki dünyayı ıslah edemeyen, dışındaki dünyayı imar edemez.

MAKALENİN ÖZETİ
Bu makale; toplumsal çöküşün (ifsat) ve yeniden dirilişin (ıslah) dinamiklerini Kur’anî kavramlar ışığında tahlil etmiştir. Araştırma, ifsadın temelinde dış faktörlerden ziyade, insanın iç dünyasındaki “Müstağnilik” (kendini Allah’tan bağımsız görme/kibir) ve “Heva” (nefsî arzulara kölelik) hastalıklarının yattığını ortaya koymuştur. Bozulan bu yapının tamiri (ıslah) ise; insanın aczini bilip enaniyetini terk etmesi, fıtrat ayarlarına (rücu) dönmesi ve Şuayb (a.s.)’ın misyonunu yüklenerek aktif bir iyileştirici (muslih) olmasıyla mümkündür. İç dünyası düzelmeyen bir ferdin, dış dünyada adalet ve nizam tesis etmesi imkânsızdır.

KONUYLA ALAKALI VE MÜRADİFİ AYETLER

Mevzu ile irtibatlı, hastalığı ve reçeteyi beyan eden ayetler şunlardır :
1. İfsadın Psikolojik Kaynağı (Müstağnilik):
> “Hayır! İnsan, kendini kendine yeterli gördüğü için mutlaka azgınlık eder.” (Alak Sûresi, 6-7. Ayetler)
>
2. Hevanın İlahlaşması ve Sonuçları:
> “Heva ve hevesini ilah edinen ve Allah’ın bir bilgiye göre saptırdığı, kulağını ve kalbini mühürlediği, gözünün üzerine de perde çektiği kimseyi gördün mü?..” (Câsiye Sûresi, 23. Ayet)
> “Eğer hak, onların kötü arzu ve isteklerine (hevalarına) uysaydı, mutlaka gökler, yer ve bunlarda bulunanlar bozulup giderdi…” (Mü’minûn Sûresi, 71. Ayet)
>
3. Islahın Gayesi ve Şartı:
> “Dedi ki: Ey kavmim! Eğer benim, Rabbim tarafından (verilmiş)  apaçık bir delilim varsa ve O bana tarafından güzel bir rızık vermişse buna ne dersiniz? Size yasak ettiğim şeylerin aksini yaparak size aykırı davranmak istemiyorum. Ben sadece gücümün yettiği kadar ıslah etmek istiyorum. Fakat başarmam ancak Allah’ın yardımı iledir. Yalnız O’na dayandım ve yalnız O’na döneceğim.” (Hûd Sûresi, 88. Ayet)
>
4. Müfsitlerin Kendini Kandırması:
> “Onlara, ‘Yeryüzünde fesat çıkarmayın’ denildiği zaman, ‘Biz ancak ıslah edicileriz’ derler. Şunu bilin ki, onlar bozguncuların ta kendileridir, lâkin anlamazlar.” (Bakara Sûresi, 11-12. Ayetler)
>