KUR’AN’IN İNŞA ETTİĞİ “ZİHİN VE ŞAHSİYET”

1. MUKADDİME: VAHYİN İNŞA EDİCİ KUVVETİ
Kur’an-ı Kerim, indiği toplumda (Cahiliye) parçalanmış, heva ve hevesin esiri olmuş zihinleri ve kabile asabiyetiyle bozulmuş şahsiyetleri; kısa bir zamanda “Asr-ı Saadet” modeline dönüştürmüştür. Bu dönüşüm, sadece emir ve yasaklarla değil, insanın “düşünce sistematiğini” (zihin) ve “karakter yapısını” (şahsiyet) kökten değiştirmesiyle mümkün olmuştur.
Bugün “anlam krizi” yaşayan modern insanın en büyük ihtiyacı; Kur’an’ın bu inşa edici gücünü yeniden keşfetmektir. Bu araştırma, Kur’an’ın “Tevhid” eksenli bir zihni ve “Ubudiyet” eksenli bir şahsiyeti nasıl dokuduğunu incelemektedir.

2. ZİHNİN İNŞASI: MANA-YI HARFİ VE TEVHİD NAZARI
Kur’an, insan zihnini inşa ederken, eşyaya ve hadiselere bakış açısını (nazar) değiştirir. Seküler/modern zihin, olayları sebepler (esbab) dairesinde değerlendirirken; Kur’anî zihin, sebepleri aşarak Müsebbibü’l-Esbab’ı (sebepleri yaratan Allah’ı) görür.

A. “Nazar” ve “Tefekkür” Eğitimi
Kur’an, zihni atıl durumdan çıkarıp sürekli bir “tefekkür” (derin düşünce) haline sevk eder.
* Ayet-i Kerime: “Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelip gidişinde akl-ı selim sahipleri için gerçekten açık deliller vardır.” (Âl-i İmrân Sûresi, 190. Ayet)
* Zihinsel Dönüşüm: Ayet, zihni “tesadüf” kavramından arındırır ve her şeyde bir “kasıt ve hikmet” arayan bir yapıya kavuşturur.

B. Mana-yı Harfi (İşaret Eden Mana) ile Bakmak
Risale-i Nur Külliyatı’nda bu zihinsel inşa süreci, “Mana-yı Harfi” ve “Mana-yı İsmi” kavramlarıyla şerh edilmiştir.
* Mana-yı İsmi: Eşyaya kendisi namına bakmaktır. (Bu, gaflet ehlinin bakışıdır; “Ne güzel çiçektir” der.)
* Mana-yı Harfi: Eşyaya Sanatkârı namına bakmaktır. (Bu, Kur’an’ın inşa ettiği zihindir; “Ne güzel yapılmış, ne güzel Sâni’ini tarif ediyor” der.)
> İktibas: “Cenâb-ı Hakkın masivasına (kâinata) mana-yı harfiyle ve O’nun hesabına bakmak lâzımdır. Mana-yı ismiyle ve esbab hesabına bakmak hatadır.” (Risale-i Nur Külliyatı, Mesnevi-i Nuriye, Katre, s. 51)
>
Bu prensip, zihni materyalist ve tabiatperest kirlerden temizleyerek, her şeyde Allah’ı bulan “marifetullah” odaklı bir yapı kurar.

3. ŞAHSİYETİN İNŞASI: UBUDİYET VE İSTİKAMET
Zihni “Tevhid” ile nurlanan insanın şahsiyeti, “Ubudiyet” (kulluk) ve “Sıdk” (doğruluk) temelleri üzerine bina edilir. Kur’an, kaypak, menfaatperest ve çelişkili karakterleri reddeder; bunun yerine “müstakim” (dosdoğru) bir karakter inşa eder.

A. Ene (Benlik) Yerine “Abd” (Kul) Kimliği
İnsan şahsiyetinin merkezi “Ene”dir. Kur’an, firavunlaşmaya müsait olan bu “Ene”yi terbiye ederek, onu Rabbin sıfatlarını anlamaya yarayan bir “vahid-i kıyasi” (ölçü birimi) yapar.
* Şahsiyet Hedefi: Kendini “mâlik” (sahip) değil, “memlük” (sahiplenilen/kul) ve “emanetçi” bilen bir karakter.
* Râgıb el-İsfahânî’nin Tesbiti: Râgıb, Müfredat’ında “Adalet” kavramını, “ifrat ve tefrit arasında orta yol” olarak tarif eder. Kur’anî şahsiyet, öfke, şehvet ve akıl kuvvelerinde “vasat”ı (dengeyi) bularak “Adalet-i Şahsiye”yi kurar.

B. Sıdk (Doğruluk) ve İstikamet
Kur’an’ın inşa ettiği şahsiyetin en belirgin vasfı, “içi dışı bir” olmaktır. Nifak (ikiyüzlülük), şahsiyetin kanseridir.
* Ayet-i Kerime: “Öyle ise emrolunduğun gibi dosdoğru ol. Beraberindeki tövbe edenler de dosdoğru olsunlar…” (Hûd Sûresi, 112. Ayet)
> İktibas: “İmanın dahî, tezahürü sıdktır, tezahürü istikamettir… Küfrün mahiyeti yalandır. İmanın mahiyeti sıdktır. Şu burhan-ı dahi gösterir ki; beka-yı beşer (insanlığın devamı) için ve İslâmiyet’in hayatı için ve nevi beşerin terakkiyatı (insanlığın ilerlemesi) için; en mühim esas ‘sıdk’tır.” (Risale-i Nur Külliyatı, İşârâtü’l-İ’câz, Bakara Sûresi 9-10. Ayet Tefsiri, s. 81)
>
4. ARAŞTIRMA NETİCESİ: KUR’AN’IN MODEL İNSANI
Yapılan bu tahliller neticesinde, Kur’an’ın inşa ettiği “Zihin ve Şahsiyet”in temel kodları şu şekilde tesbit edilmiştir:
| Özellik | Modern/Seküler Model | Kur’anî/Nebevî Model |
|—|—|—|
| Merkez | Egosantrik (Ben merkezli) | Teosantrik (Allah rızası merkezli) |
| Zihin Yapısı | Sebeplere takılan, maddeci | Hikmeti arayan, mana-yı harfi ile bakan |
| Şahsiyet | Menfaatine göre şekil alan (Pragmatik) | Hakkın hatırını âli tutan (Müstakim) |
| Gaye | Dünya saadeti ve haz | Rıza-yı İlahî ve ebedî saadet |